روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ٦٢ - معناشناسى ظن
هدايت مىكند!؟ بگو: تنها خدا به حق هدايت مىكند! آيا كسى كه هدايت به سوى حق مىكند براى پيروى شايستهتر است، يا آن كس كه خود هدايت نمىشود مگر هدايتش كنند؟ شما را چه مىشود، چگونه داورى مىكنيد!؟ و بيشتر آنها، جز از گمان (و پندارهاى بىاساس)، پيروى نمىكنند (در حالى كه) گمان، هرگز انسان را از حقّ بىنياز نمىسازد (و به حق نمىرساند)! به يقين، خداوند از آنچه انجام مىدهند، آگاه است.
(سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ)[١]؛ بزودى مشركان (براى تبرئه خويش) مىگويند: «اگر خدا مىخواست، نه ما مشرك مىشديم و نه پدران ما و نه چيزى را تحريم مىكرديم!» كسانى كه پيش از آنها بودند نيز، همين گونه دروغ مىگفتند و سرانجام (طعم) كيفر ما را چشيدند. بگو: «آيا دليل روشنى (بر اين موضوع) داريد؟ پس آن را به ما نشان دهيد؟ شما فقط از پندارهاى بىاساس پيروى مىكنيد و تخمينهاى نابجا مىزنيد.»
اين آيات در حقيقت پيروى از حدسهاى بىپايه و اميال نفسانى و ادعاهاى بىدليل را مردود شمرده است.
اما معناى اصطلاحى ظنّ عبارت است از حالتى كه شخص نه قطع و يقين به امرى داشته و نه شك نسبت به آن داشته باشد، بلكه يك طرف را بر ديگرى ترجيح دهد. بر اساس همين تعريف، اصوليون ظنّ را به دو نوع تقسيم مىكنند. ظن نوعى، يعنى آنچه از آن براى نوع انسانها ظن حاصل مىشود و ظنّ شخصى، كه حالتى فردى است.[٢]
به اين صورت، روشن شد كه «ظن» در لغت عرب، قرآن و حديث در معناى اصطلاحى استعمال نشده است، بلكه به معناى لغوى يعنى باور غيرموثّق كه بر آن دليل معتبرى وجود ندارد و سخن بىاساس و مبتنى بر تمايلات و خيالات، به كار رفته است.[٣]
[١]. انعام: ١٤٨.
[٢]. محمد رضا مظفر، اصول الفقه، ج ٢، ص ١٥.
[٣]. آيات و احاديث مذكور در ادله كسانى چون فخر رازى، نمىتواند دليلى بر بىاعتبارى اخبار آحاد باشد.