روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ٢٣ - اهداف و وظايف متكلم

٤. ردّ شبهات: منظور شبهاتى است كه درباره آن مطلب استنباط شده، وارد شده باشد.

٥. ردّ عقايد معارض دين: يعنى پرداختن به عقايدى كه در مقابل دين قرار مى‌گيرد، حتى اگر كسى بر آن اساس شبهه‌اى وارد نكند. به عنوان نمونه، متكلم در برابر مكتب داروينيسم يا ماركسيسم موضع‌گيرى مى‌كند، حتى اگر پيروان اين مكاتب كارى با اسلام نداشته باشند، چراكه پذيرش آن مكاتب ذاتاً با اسلام معارض است.

بايد توجه داشت كه اين كارها، نسبت به مخاطب و در راستاى دفاع از دين است؛ بنابراين اگر عالم دينى براى خودش آموزه‌هاى دينى را تنظيم نمايد و قصدش تبليغ دين و دفاع از دين نباشد، اين نوع تنظيم مورد نظر نيست و به كار او، دفاع نمى‌گويند. به ديگر سخن پس از فهم دين، متكلّم در صدد دفاع از دين برمى‌آيد و اگر تنها به استنباط عقايد اكتفا كند او را مى‌توان يك عالم دينى يا به تعبير دقيق‌تر عالم به علم عقيده يا دانشمند عقايد ناميد؛ نه يك متكلّم. يعنى وقتى به كسى متكلم گفته مى‌شود كه در هر دو مقام استنباط و دفاع، اجمالًا نقش آفرينى كند. بنابراين اگر كسى لااقل بخشى از معارف دينى را استنباط نمايد و برخى از مراحل دفاع را انجام دهد به گونه‌اى كه عرفاً به كار او دفاع گفته شود، مى‌توان او را متكلم دانست، هرچند برخى از مراحل مانند ردّ مكاتب معارض را انجام ندهد.

گاهى دفاع به معناى خاص كلمه مورد نظر است و منظور از آن، دو مرحله اثبات عقايد دينى و ردّ شبهات است. اين معناى دفاع را مى‌توان دفاع بالمعنى الاخص ناميد. امّا آنچه در اين‌جا از دفاع در مقابل استنباط اراده مى‌شود دفاع بالمعنى الاعم است كه شامل هر پنج مرحله پس از استنباط مى‌شود. در مقام دفاع، متكلم با مخاطب مواجه است و هدف غايى او، دفاع از دين به معناى زمينه سازى براى اعتقاد مردم به دين است كه اين كار را با تبيين و تنظيم مناسب و قابل قبول براى مخاطب و استدلال به نفع دين و ردّ شبهات و مكاتب معارض با دين انجام مى‌دهد.