روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ١٢٢ - كاركرد عملى

عقلاء بر مى‌گردد. صغراى استدلال چون جزئى است، به قوه حس و وهم بر مى گردد و وظيفه عقل عملى تنها اخذ نتيجه از اين مقدمات و استنباط احكام جزئى عملى از احكام كلى است. براى مثال كبرى عبارت است از «عدالت نيكوست»، صغرى عبارت است از «اين عمل عادلانه است». عقل عملى از اين دو مقدمه، اين قضيه جزئى را استنباط مى‌كند كه «اين عمل نيكوست».[١]

بر اين اساس عقل عملى، حسن و قبح كلى افعال را، مثل حسن عدالت و قبح ظلم، درك نمى‌كند. بلكه اين مطلب را عقل نظرى از مشهورات عقلائى اخذ مى‌كند، كه البته يقينى و برهانى نيست بلكه جدلى است. عقل عملى تنها از اين احكام كلى، احكام جزئى را استنباط مى‌نمايد. البته كبرى ممكن است از اوليات و تجربيات نيز باشد.

همان‌طور كه مشاهده مى‌شود، در تفسير عقل عملى ديدگاه‌هاى مختلفى وجود دارد. حال بايد ديد در قرآن و احاديث درباه عقل عملى چه مطالبى وجود دارد.

اولين نكته در اين باره اين است كه اكثر استفاده واژه عقل در قرآن و احاديث به كاركرد عملى عقل مربوط مى‌شود.[٢] در آيه ١٥١ سوره انعام پس از ذكر فهرستى از محرمات و امور قبيح آمده است: (ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ).

نكته دوم اين كه در احاديث به گونه‌هاى مختلف درباره كاركرد عقل عملى سخن گفته شده است، كه اين گونه‌ها را مى‌توان حداقل در چهار دسته قرار داد.[٣] از اين ميان، ذكر دو دسته از احاديث براى بحث حاضر ضرورى است.

دسته اول احاديث، احاديثى هستند كه عقل را به عنوان ابزارى براى درك حسن و قبح افعال مطرح مى‌كنند. امام صادق (ع) در اين باره مى‌فرمايند:

عرفوا [العباد] به [العقل‌] الحسن من القبيح؛[٤]

بندگان با عقل، عمل نيكو را از عمل قبيح مى‌شناسند.

[١]. ر. ك: همان، ص ٣٥٣.

[٢]. ر. ك: محمدى رى شهرى، دانش‌نامه عقايد اسلامى، ج ١.

[٣]. ر. ك: رضا برنجكار، سرچشمه حكمت، صص ٧٠ ٦٧( مقاله عقل در احاديث).

[٤]. كلينى، الكافى، ج ١، ص ٢٩.