روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ١٢٠ - كاركرد عملى

معناى ديگر عقل عملى عبارت از قوه تحريك به عمل و اراده است. بر اساس اين معنا، عقل عملى قوه عمل كردن است نه قوه ادراك و ادراك بايدها و نبايدها نيز بر عهده عقل نظرى است. قطب الدين رازى، ملاصدرا، محقق نراقى و آيت الله جوادى آملى از طرفداران اين نظريه‌اند.[١]

ابن سينا در طبيعيات شفا و نجاة ابتدا عقل عملى را مبدأ تحريك كننده بدن انسان به افعال جزئى برآمده از رويه و تفكر مى داند.[٢] اما در توضيح كاركردهاى عقل عملى سه كاركرد را بيان مى كند. وى مى‌گويد:

عقل عملى، سه اعتبار و سه جهت دارد كه بر اساس هر يك از اين جهات، اعمال خاصى از انسان صادر مى‌شود: جهت اول در مقايسه با قوه‌ى حيوانى نزوعى، جهت دوم در مقايسه با قوه حيوانى متخيله و متوهمه، جهت سوم در مقايسه با خودش.[٣]

عقل عملى در مقايسه با قوه حيوانى نزوعى، سبب حدوث حالاتى هم چون خجالت، حيا، خنده يا گريه مى‌شود، كه مختص انسان است. عقل عملى در اثر فعل و انفعالى‌كه به سرعت در انسان رخ مى‌دهد آماده مى‌شود تا اين‌گونه حالات را در انسان توليد كند.

عقل عملى در مقايسه با قوه حيوانى متخيله و متوهمه، قوه‌اى است كه قوه حيوانى متخيله و متوهمه را در استنباط تدابير امور حادث و فاسد شدنى و استنباط صنايع انسانى به كار مى‌گيرد.

عقل عملى در مقايسه با خودش، قوه‌اى است كه با كمك عقل نظرى، به نظراتى كه‌

[١]. ر. ك: صدر الدين شيرازى( ملاصدرا)، الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، ج ٦، ص ٣٥٤؛ محمد مهدى نراقى، جامع السعادات، ج ١، ص ٧٥؛ عبدالله جوادى آملى، منزلت عقل در هندسه معرفت دينى، ص ٣٣؛ عبدالله جوادى آملى، رحيق مختوم، ج ١، ص ١٢٢.

[٢]. ابن‌سينا، الشفاء( الطبيعيات)، ج ٢، ص ٣٧( بحث نفس)؛ ابن‌سينا، النجاة من‌الغرق فى بحرالضلالات، ص ٣٣٠.

[٣]. ابن سينا، الشفاء( الطبيعيات)، ج ٢، ص ٣؛ ابن سينا، النجاة من الغرق فى بحر الضلالات، ص ٣٣٠.