روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ١١٤ - كاركرد نظرى

در آفرينش آسمانها و زمين، و آمد و شد شب و روز و كشتيهايى كه در دريا به سود مردم در حركتند و آبى كه خداوند از آسمان نازل كرده و با آن، زمين را پس از مرگ، زنده نموده و انواع جنبندگان را در آن گسترده و (همچنين) در تغيير مسير بادها و ابرهايى كه ميان زمين و آسمان مسخّرند، نشانه‌هايى است (از ذات پاك خدا و يگانگى او) براى مردمى كه عقل دارند و مى‌انديشند.

در احاديث نيز به كاركرد نظرى عقل با تعبير عقل اشاره شده است. براى مثال امام على (ع) مى‌فرمايند:

بالعَقل استخرَج غَور الحكمة؛[١]

كُنه حكمت با عقل به دست مى‌آيد.

أفضَل العقل، مَعرفة الحق بنفسه؛[٢]

برترين عقل، شناخت حق با حق است.

أفضَل العقل، مَعرفة الانسان نفسه؛[٣]

برترين خرد، خودشناسى است.

بالعُقول تعتقد مَعرفته؛[٤]

شناخت خدا با خردها پايدار مى‌گردد.

امام صادق (ع) مى‌فرمايند:

بالعَقل عرف العباد خالقهم و أنّهم مَخلوقون؛[٥]

بندگان آفريدگار خود را با عقل مى‌شناسند و مى‌فهمند كه آفريده شده‌اند.

بدين ترتيب مى‌توان گفت واژه عقل و مشتقات آن گاهى در معناى عام، كه شامل همه كاركردها از جمله، كاركرد نظرى و عملى است، استعمال مى‌شود و گاه به معناى‌

[١]. كلينى، الكافى، ج ١، ص ٢٨.

[٢]. تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٣٢٢٠.

[٣]. نصيبى، محمد بن طلحة الشافعى، مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول؟ عهم؟، ص ٥٠.

[٤]. تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ح ١٩٥٩.

[٥]. كلينى، الكافى، ج ١، ص ٢٩.