ایاک نَعْبُدُ وَ ایاک نَسْتَعینُ. پروردگارا تنها و تنها تو را میپرستیم و تنها و تنها از تو استعانت میجوییم. با اینکه انسان گمان میکند که توحید یکی از مسائل اسلام است و هزاران مسئله دیگر در اسلام در کنار توحید قرار گرفته است ولی وقتی با نگاهی دقیقتر مینگرد، میبیند اسلام سراسرش توحید است؛ یعنی تمام مسائل آن، چه آنها که مربوط به اصول عقاید است و چه آنها که به اخلاقیات و امور تربیتی و یا به دستورالعملهای روزانه ارتباط دارد، همگی یکجا و یکپارچه توحید است.

در منطق، اصطلاحی وجود دارد، میگویند: تحلیل و ترکیب. این دو کلمه که در آنجا در فکر به کار میرود از علوم طبیعی اتخاذ شده است و مراد این است که همان طور که در عالم ماده تجزیه و ترکیب است یعنی همه مرکبات تجزیه میشود به عناصر اولیه و اگر آن عناصر را ترکیب کنند دومرتبه آن مرکب تشکیل میگردد، در اندیشهها و فکرها نیز همینگونه است. فیلسوفان میگویند تمام اندیشهها و افکار بشر به اصل عدم تناقض برمیگردد؛ یعنی اگر تحلیل و تجزیه بکنند، بازگشت به این اصل مسلّمِ بدیهی مینماید.

در اسلام چنین اصلی وجود دارد که همان توحید است، یعنی تمام مبانی اسلامی را اگر تحلیل کنیم بازگشت به توحید میکند.

اگر نبوت و معاد را که دو اصل دیگر از اصول اعتقادی هستند و یا

[١]. المیزان، ج ٢٠/ ص ٢٢٩.