که بر زندگی بشر حاکم مطلق است روابط مادی اجتماعی، روابط اقتصادی و روابط تولیدی است. این رابطهها به هر شکل که باشند زندگی بشر از نظر خوبی و بدی تابع آن است. نه باید به زندگی بشر خوشبین بود و نه بدبین. گاهی روابط تولیدی اجباراً بشر را خوب میسازد و گاهی اجباراً بد.

میگویند: روزی بود که زندگی بشر از آنجا که سطح تولید و ابزار تولید خیلی پایین بود و نمیتوانستند آذوقه را بیش از مقداری که روزمره مصرف میکنند تهیه کنند، همانند زندگی حیوانات بود؛ مانند کبوترها که صبحگاهان گرسنه از آشیانه بیرون میآیند و تا شب خود را سیر میکنند و به لانه برمیگردند و فردا صبح همین کار تکرار میشود. بشر اوّلی نیز اینچنین میزیست و آذوقه ذخیرهای نداشت.

چیزی به نام «ثروت» وجود نداشت.

افراد جامعه به صورت اشتراکی زندگی میکردند و احیاناً آذوقه را هم به طور مشترک تهیه مینمودند. مثلًا یک نفر به تنهایی نمیتوانست یک حیوان را شکار کند، زیرا ابزار کافی نداشت و لذا عدهای با یکدیگر جمع میشدند و حیوان بزرگی را شکار میکردند و گوشتهایش را میان خودشان تقسیم مینمودند.

در چنین شرایطی افراد بشر اجباراً برادروار زندگی میکردند، زیرا شرایط زندگی اینچنین ایجاب میکرد؛ همان گونه که گله مرغها برادروار زندگی میکنند؛ نه جنگی بود نه نزاعی و نه خونریزی.

کمکم که بشر در طول تاریخ به تجربیاتش افزوده شد و زراعت را کشف کرد و نیز به دامداری و استفاده کردن از شیر حیوانات و زاد و ولد آنها پی برد، توانست آذوقه را ذخیره کند. دانه گندمی را در زمین میکاشت و بیست برابر مثلًا تولید میکرد و روی این حساب یک نفر