میافزاید؛ زیرا همان قانونی که در جسم انسان هست در روح انسان نیز وجود دارد. اگر کسی بیماری تن داشته باشد و به طبیب مراجعه کند ولی با طبیب لج نموده و سفارشات او را زیر پا نهد و با او منافقانه رفتار نماید، اثرش قهراً ازدیاد بیماری است.

خداوند، این عالم را مستعد پرورش هر نوع کشتی قرار داده است، بستگی دارد به اینکه انسان چه نوع بذری بپاشد؛ گندم از گندم بروید جو ز جو؛ حنظل نتیجهاش حنظل و خرما خرماست و چنانکه قرآن میفرماید: کلًاّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هؤُلاءِ [١].

خداوند کارش امداد کردن است و بنای عالم بر آن است که هرکسی در مسیر خودش تکامل یابد، چه آنهایی که نیکوکارند و چه آنان که بدکردارند (البته با یک تفاوت که در جای خود بحث خواهیم کرد) [٢].

وَ اذا قیلَ لَهُمْ لاتُفْسِدوا فِی الْارْضِ قالوا انَّما نَحْنُ مُصْلِحونَ. قبلًا قرآن مجید درباره منافقین گفت که آنها خودشان را فریب داده و خویشتن را گول میزنند. از این آیه مسئله خودفریبی منافقین به خوبی آشکار میگردد.

میگویند آدمهای دروغگو از بس به دیگران دروغ میگویند کمکم خودشان دروغهای خودشان به صورت راست و حقیقت برایشان جلوه میکند و گویا یادشان میرود که این دروغ و شایعه را خودشان ساختهاند.

میگویند ابلهی که بچهها آزارش میدادند، برای اینکه آنها را از دور خودش دور کند گفت: آن سر شهر آش خیر میکنند. بچهها باور کردند و

[١]. اسراء/ ٢٠.

[٢]. در ذیل کلمه «رب» در این زمینه مفصلتر بحث شده است.