الا انَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکنْ لایعْلَمونَ. قرآن با کلمه «الا» مسلمانان را آگاه میسازد (چنانکه در آیه قبل نیز فرمود: الا انَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدونَ). میفرماید: آگاه باشید که سفیه آنانند، و چنان در تاریکی فکر فرو رفتهاند که خودشان هم نمیدانند.

ما دو جور جهل داریم: جهل بسیط و جهل مرکب. جهل بسیط آن است که انسان چیزی را نمیداند ولی خودش هم میداند که نمیداند. اینگونه جهل زود برطرف میشود، زیرا وقتی انسان چیزی را نداند، و بداند که نمیداند، در مقام دانایی آن برمیآید و یا لااقل به حرف دیگران گوش میدهد که اگر حقیقت است بپذیرد.

بالاخره این جهل خیلی خطر ندارد.

ولی جهل مرکب آن است که انسان نمیداند ولی نمیداند که نمیداند. اینگونه جهل علاجناپذیر است، چون غرور نمیگذارد جهل برطرف شود؛ چنانکه اغلب مدعیان روشنفکری اینچنیناند و به دلیل اینکه هیچ نمیفهمند این ادعا را دارند! بوعلی سینا در کتاب اشارات جملهای دارد و به طوری که یادم میآید میگوید:

«ایاک وَ فَطانَةً بَتْراءَ» بترس از زرنگی ابتر، یعنی از زرنگی ناقص و نیمه زرنگی.

منظور این است که انسان خوب است یا ساده باشد و یا عاقل و فهمیده کامل آدمهای ساده خودشان هم معمولًا میفهمند که ساده هستند ولی افراد نیم زرنگ که در بعضی موارد زرنگ هستند خیال میکنند خیلی زرنگند و همواره کارهای خود را خردمندانه میدانند. اینگونه افراد احمقترین مردم و گرفتارترین آنها هستند.

غزالی جملهای دارد که میگوید: همه چیز وجود ناقصش از عدم