درسی که میتوان از جمله بسم اللَّه الرحمن الرحیم آموخت این است: آنچه که از خدا به عالم میرسد دو گونه نیست: خیر و شر، بلکه آنچه از او میرسد جمله نیکو و رحمت است و این رحمت شامل جماد و نبات و حیوان و انسان به تمام اقسامش میگردد چون اصولًا فاتحه و گشایش هستی با رحمت حق است.

و اما «رحیم» که بر وزن فعیل است دلالت بر رحمت لاینقطع و دائم حق میکند. «رحمن» که دلالت بر رحمت واسعه پروردگار میکرد و شامل همه موجودات میگشت ولی بالاخره در این عالم یک سلسله از موجودات پس از هستی معدوم میشوند و فانی میگردند. اما «رحیم» نوعی از رحمت است که جاودانگی دارد و تنها شامل آن بندگانی است که از طریق ایمان و عمل صالح، خود را در مسیر نسیم رحمت خاصه حق قرار دادهاند.

پس پروردگار یک رحمت عام دارد و یک رحمت خاص. با رحمت عام خودش همه موجودات را آفریده است که از جمله آنان انسان است. انسان که تنها موجود مکلّف است و خودش مسئول خویش است، اگر وظایف و تکالیفی که به عهدهاش نهاده شده انجام دهد مشمول رحمت خاص الهی خواهد شد. «رحمن» اشاره به آن رحمت بیحسابی است که همه جا کشیده و مؤمن و کافر و حتی انسان و جماد و نبات و حیوان ندارد ولی «رحیم» اشاره به رحمت خاصی است که به انسانهای مطیع و فرمانبردار اختصاص دارد [١].

[١]. در روایات، فرق رحمن و رحیم اینچنین بیان شده است: عن الصادق علیه السلام (فی حدیث): وَ اللَّهُ الهُ کلِّ شَیءٍ، الرَّحْمنُ لِجَمیعِ خَلْقِهِ، الرَّحیمُ بِالْمُؤْمِنینَ خاصَّةً.

(کافی، توحید صدوق- تفسیر عیاشی)

در این حدیث، رحمن حاکی از رحمت پروردگار است نسبت به تمام موجودات و رحیم تنها به مؤمنین.