تـقـسـيم بنديهايى كه براى قرآن صورت پذيرفته ، به دو گونه است . بعضى از آنها در زمان حيات پيامبر اكرم (ص ) و به دستور ايشان صورت گرفته و برخى ديگر بعد از وفات آن حضرت به خاطر ضرورت و مصالحى كه احساس شده ، انجام گرفته است .

در ايـن درس ، نـخست با تقسيم قرآن به آيات و سوره ها و سپس با تقسيم بنديهاى ديگر آشنا مـى شـويـم . قـرآن داراى سـوره هـايـى اسـت و هـر سـوره مشتمل بر آياتى چند. در اينجا به توضيح آيه و سوره مى پردازيم .

آيـه

آيه در اصل به معنى نشانه و علامت مى باشد. و در قرآن كريم ، اضافه بر معناى فوق ، به معنى ((معجزه )) و ((پند و عبرت )) نيز به كار رفته است :

((اَنّى قَدْ جِئْتُكُمْ بِايَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ...))(١٨٦)

من با نشانه و معجزه اى از پروردگارتان (كه دلالت بر پيامبرى من دارد) نزد شما آمدم .

((اِنَّ فى ذلِكَ لاَ يَةً لِلْمُؤْمِنينَ))(١٨٧)

همانا در آن مايه پند و عبرت است براى مؤ منان .

چگونگى تعيين حدود و ترتيب آيات

تـعـيـيـن حـدود و تـرتـيـب آيات قرآن در زمان حيات پيامبر اكرم (ص ) و به دستور آن حضرت ، صـورت گـرفـتـه اسـت و بـيـشـتـر آنـهـا بـر اسـاس تـرتـيـب نـزول آيات ، مرتب شده است .تعداد آيات : در شماره گذارى آيات بعضى از سوره هاى قرآن ، اخـتـلاف انـدكـى بـه چـشـم مـى خـورد. بـه نظر مى رسد كه منشاء اختلاف ، تفاوت برداشتهاى صحابه پيامبر(ص ) از مواضع وقف و وصل آيات بوده است .

پـيـامبر اكرم (ص ) هنگامى كه قرآن را براى مردم مى خواندند، گاه به منظور آگاه ساختن آنها از تـمـام شـدن يـك آيـه ، انـدكـى مكث مى كردند و گاه به خاطر آنكه شنونده ، خود مى توانست ابـتـدا و انـتـهـاى آيـه را تشخيص دهد، توقف نكرده ، آيه بعدى را تلاوت مى كردند. از اين رو، گـاه شـنـونـده اى آن دو آيـه را يـك آيـه تـلقـى مـى كرد و اين توهم ، موجب اختلافات اندكى در شمارش آيات گرديده است .(١٨٨)

با توجه به مطالب فوق ، در شمارش تعداد آيات اختلاف شده است و هر دسته و جمعى از علما عددى را صحيح دانسته اند.

مـرحـوم طـبـرسـى مـى نـويـسـد: عـدد اهل كوفه (٦٢٣٦) صحيح ترين عدد است ، چون سندش به امـيـرالمـؤ مـنـيـن (ع ) مـى رسـد و روايـتـى از پـيـامـبـر(ص ) وارد شـده كـه بـا ايـن قول سازگار است .(١٨٩)

كوتاهترين و بلندترين آيات : كوتاهترين آيه ، ((مُدْهامَّتانِ))(١٩٠) است كه يك كلمه مى باشد و بلندترين آيه ، آيه ٢٨٢ بقره است كه بيشتر از سى جمله مى باشد. اين آيه به آيه دَين معروف است .

اوليـن و آخـريـن آيـات نـازل شـده : اكـثـر مـفـسـران بـر ايـن عـقـيـده انـد كـه آيـات اول سـوره عـلق ، اوليـن آيـاتـى اسـت كـه بـر پـيـامـبـر اكـرم (ص ) نـازل شده است .(١٩١) آخرين آيه نازل شده نيز آيه ((وَ اتَّقُوا يَوْما تُرْجَعُونَ فِيهِ اِلَى اللّهِ))(١٩٢) مـى بـاشد. از ابن عباس نقل شده است كه اين آيه آخرين آيه اى بود كه بر پـيـامـبـر اكـرم (ص ) نـازل شـد و آن حـضـرت بـه گـفـتـه جبرئيل دستور داد تا آن را بعد از آيه ٢٨٠ سوره بقره قرار دهند.(١٩٣)

سـوره

مـعـنـاى لغـوى و اصـطـلاحـى سـوره : سـوره (بدون همزه از ماده سور) به معناى پايگاه بلند و رفيع است .(١٩٤) در اصطلاح نيز به قسمتى از قرآن كه از ديگر قسمتها بر حسب وحى و نزول ، جدا شده باشد، سوره گفته مى شود. هر سوره اى با بسم الله الرحمن الرحيم شروع مى شود، بجز سوره ((توبه )) كه با اعلان جنگ به دشمنان پيمان شكن اسلام و اظهار برائت و بيزارى از آنان شروع شده است .

سـوره نـمـل داراى دو بـسـم الله اسـت ؛ يـكـى مـربوط به خود سوره و ديگرى مربوط به نامه حضرت سليمان (ع ) به بلقيس كه با بسم الله شروع شده است .