٤. «اثر» به معناى نتيجه مترتب بر چيزى: الف) برخى فقيهان قائل به جواز خريد، فروش، رهن، وقف و ديگر تصرفات در زمين خراجى ـ همچون زمين‌هايى كه از كفّار با قهر و غلبه گرفته شده است ـ به تبع آثار آن، شده‌اند. در مقابل، گروهى ديگر، قائل به عدم جواز اين گونه تصرفات‌اند. (٤١) (ر.ك: ارض خراجى)

ب) فقيهان براى اندازه شير خوردنى كه موجب محرميت مى‌شود، سه معيار ذكر كرده‌اند: اثر، زمان ، عدد.

مراد از اثر، روييدن گوشت و محكم شدن استخوان است. (٤٢)دليل اين معيار، حديث امام صادق عليه السّلام است كه فرمود: «محرميت با شير خوردن حاصل نمى‌شود، مگر شير خوردنى كه گوشت را بروياند و استخوان را محكم كند. (٤٣) (ر.ك: رضاع)

ج) بدون اشكال، هر حيوان حلال گوشت، تذكيه‌پذير است؛ هرچند كه خوردن گوشتش حرمت عارضى داشته باشد، (مانند حيوانى كه انسان با آن آميزش كرده است). اثر تذكيه، طهارت گوشت و پوست و حلال بودن گوشت آن است در صورتى كه حرام عارضى نباشد. تذكيه حيوانات حرام گوشتى كه خون جهنده ندارند، هيچ اثرى ندارد، نه از جهت طهارت و نه از جهت حلّيت. (٤٤) (ر.ك: تذكيه).

د) از شرايط شنيدن ادعا در دادگاه، مترتب بودن اثر بر آن است، به اين معنا كه اگر طبق آن ادعا حكم شود، اثرى داشته باشد؛ از اين رو، اگر كسى ادعا كند كه

(٤١) جواهر الكلام، ج ٢٢، ص ٣٤٨ ـ ٣٤٩ و ج ٢٥، ص ١٢٨ ـ ١٢٩.
(٤٢) همان، ج ٢٩، ص ٢٧١ ؛ تحرير الوسيلة، ج ٢، ص ٢٣٨.
(٤٣) وسائل الشيعة، ج ٢٠، ص ٣٨٢، باب ٣ از ابواب ما يحرم بالرضاع، ح٢.
(٤٤) تحرير الوسيلة، ج ٢، ص ١٣٥.