و) چنانچه آثار مسجد از بين برود، باز هم كسى نمى‌تواند زمين آن را تملك كند و يا در آن عمل منافى با احكام مسجد انجام دهد؛ چرا كه با از بين رفتن آثار مسجد ، وقف آن به عنوان مسجد از بين نمى‌رود. بله، اگر كسى مالى را براى مصلحتى، مانند ساخت مسجد يا پل و نظاير آن وقف كند و آثارى از آن باقى نماند، مى‌تواند آن مال را در كارهاى خير ديگر صرف كند. (٣٢) (ر.ك: وقف)

ز) به تصريح برخى فقها، تخريب آثار قبرهايى كه به پوسيدن ميّت در آن علم داريم، به استثناى قبور علما، صلحا و امام‌زادگان، جايز است. (٣٣) (ر.ك: دفن)

حكم آثار تاريخى به جا مانده از گذشتگان و تعمير و بازسازى و نگهدارى آنها، به ويژه اينكه در برخى از آنها بت و مظاهر شرك، وجود دارد، محل بحث است.

٣. «اثر» به معنى علامت و نشانه: الف) بين فقها، در اجراى احكام شهيد بر هر مسلمانى كه در جبهه كشته شده و نشانه قتل در بدن وى موجود است، اختلافى نيست؛ اما چنانچه در بدن مقتول، علامت كشته شدن موجود نباشد، بين فقها در اجراى احكام شهيد بر او، اختلاف است. (٣٤)(ر.ك: شهيد)

ب) امامت جماعت براى شخص جذامى و مبتلا به پيسى و مانند اين دو، مكروه است و هنگامى كه اثر آن در چهره نمايان باشد، كراهت آن شديدتر است. (٣٥) (ر.ك: نماز جماعت).

(٣١) منهاج الصالحين (خويى)، ج ٢، ص ١٥٩، م٧٤٣ ؛ تحرير الوسيلة، ج ٢، ص ١٨٣، م٢٣؛ هداية العباد (گلپايگانى)، ج ٢، ص ٢٧٣ ـ ٢٧٤، م٩٤٨.
(٣٢) جواهر الكلام، ج ١٤، ص ٩٧ و ج ٢٨، ص ٤٥.
(٣٣) العروة الوثقى، ج ٢، ص ١٣٨ ـ ١٣٩.
(٣٤) جواهر الكلام، ج ٤، ص ٩٣.
(٣٥) همان، ج ١٣، ص ٣٨٣.