کاوش ها و چالش ها - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٩ - ارزيابى عامل اجتماعى طرح انديشه پلوراليسم
معابد و كليساهاى خود را داشته باشند و به عبادت بپردازند، ازدواج و طلاق و معاملاتشان را بر طبق احكام دين خود انجام دهند و در مقابلِ ماليات هايى نظير خمس و زكوة كه مسلمانان به دولت اسلامى مىپردازند اسلام براى اينان ماليات خاصى كه اصطلاحاً جزيه ناميده مىشود، وضع كرده و به ازاى آن از جان و مال آنها محافظت نموده و ساير خدمات اجتماعى را در اختيار آنها قرار مىدهد. اينان در بسيارى از حقوق، هم سنگ مسلمانان بوده و هيچ تفاوتى با آنان ندارند؛ و همه شنيده ايم كه رهبر فرزانه و عدالت گستر اسلام، حضرت على(عليه السلام)، در واكنش به ظلمى كه به يك شهروند غيرمسلمان رفته بود و سپاه معاويه خلخال از پاى يك زن غير مسلمان كشيده بودند، فرمود: اگر شخص مسلمان از غصّه اين امر بميرد جا دارد و ملامتى بر او نيست.
ب ـ كفّار معاهَد: دسته ديگرى از غيرمسلمانان هستند كه پيرو اديان توحيدى نيستند ولى بر اساس قرارداد و معاهدهاى كه با حكومت اسلامى دارند مىتوانند در همسايگى مسلمانان و يا حتى در داخل جامعه اسلامى و در ميان مسلمانان زندگى كنند. به اين دسته اصطلاحاً «كفار معاهَد» گفته مىشود. البته حقوق و شرايط و وضعيت همه آنها به يك نحو نيست بلكه بسته به نوع قراردادى كه با حكومت اسلامى دارند فرق مىكند؛ اما به هر حال اسلام با اين گروه از غيرمسلمانان نيز مدارا نموده و جان و مال و نواميس آنان محفوظ است.
ج ـ كفّار اهل الحرب:دسته سوم از غيرمسلمانان آنهايى هستند كه به قول معروف به هيچ صراط مستقيمى نيستند و حاضر به هيچ نوع مصالحه و انعقاد قرارداد نمىباشند و يا وقتى پيمان مىبندند آن را نقض مىكنند:«لَايَرْقُبُونَ فِيكُمْ اِلاًّ وَ لاذِمَّةً[١]؛ دربـاره شما نـه خويـشاونـدى را مـراعـات مىكنند و نـه
١ـ توبه / ٨.