دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٩٢٣

تُسْتَری، ابوالحسین سعید بن ابراهیم (د ٣٦١ق/٩٧٢م)، شاعر و کاتب مسیحی دوران عباسیان. شاید، نظر به نسبتش، از شوشتر برخاسته باشد (شیخو، شعراء...، ٢٥٠).
ابن ندیم که روزگار او را نزدیک به عصر خویش می‌داند، ابوالحسین و پدرش را از دست پروردگان ابن فرات، وزیر مقتدر عباسی می‌خواند (ص ١٤٩). او از مسیحیان دربار عباسی است، اما کنیۀ ابوالحسین او و استفاده از شواهد قرآنی در آثارش، برخی را بر آن داشته است که احتمال مسلمان شدن او را در اواخر عمر مطرح سازند؛ با این حال اشارۀ جاحظ به رواج اسامی اسلامی، همچون علی، حسن، حسین و جز آن در میان مسیحیان به روزگار خویش، این فرض را بی‌اساس می‌سازد (٣/٣١٧؛ نیز نک‌ ‌: زیات، ٨). افزون بر این، حکایت برخورد او با پیرزنی مسلمان (ابن وهب، ٢١٠-٢١١) تأییدی است بر مسیحی بودن او.
تستری از ندیمان ابن فرات و ملازمان مجالس انس او بود
( العیون...، ٤/١٩٤-١٩٥؛ صابی، ٢٦١-٢٦٢). در سالهای ٣٠٦ و ٣١٢ق که مقتدر عباسی بر ابن فرات خشم گرفت و او را از
وزارت عزل، و نصر حاجب را مأمور دستگیری او کرد (نک‌ : ه‌ د، ابن فرات)، تستری نیز همراه دیگر کارگزاران ابن فرات دستگیر شد (صابی، ٣٩، ٦٠). پس از قتل ابن فرات در ٣١٢ق/٩٢٤م دیگر خبری از او دردست نیست و به درستی مشخص نیست به چه روزگاری از حبس نصر خلاصی یافت و باقی‌ماندۀ عمر را چگونه گذراند. تنها ابن شاکر کتبی است که بدون هیچ‌گونه توضیحی او را در زمرۀ وفیات ٣٦١ق نام می‌برد (ص ٢٢٨؛ نیز نک‌ ‌: بغدادی، ١/٣٨٨). ابن ندیم یک بار از او در زمرۀ کاتبان مترسل یاد می‌کند و کتابهای الرسائل فی الفتوح، الرسائل المجموعة فی کل فن، و المذکر و المؤنث و المقصور و الممدود را به وی نسبت می‌دهد (همانجا) و یک‌بار دیگر و به نقل از کتاب اشعار الکتاب ابن حاجب نعمان، او را صاحب دیوان شعری در ١٠٠ برگ می‌خواند (ص ١٩٤؛ GAS, II/٦٢٣).
تصحیف نسخۀ مورد استفادۀ فلوگل در این قسمت و ضبط الفهرست البرتی بجای التستری (نک‌ : ابن ندیم، چ فلوگل، ١٦٨) سبب شده است که برخی از محققان به اشتباه به وجود دو شخصیت متفاوت باور داشته باشند (شیخو، وزراء...، ١٦٦؛ زیات، همانجا). از میان آثار یاد شده اکنون تنها کتاب المذکر و المؤنث در دست است. تستری این کتاب را با تکیه بر آثار پیشینیان به‌خصوص ابن فراء، اصمعی، ابوزید و ابوعبید نگاشته، و از آثار ابوحاتم سجستانی و مفضل بن سلمه بدون اشاره به نام ایشان بهره برده است. با عنایت به بیان احکام کلماتی که معمولاً در مکاتبات به‌کار می‌رود، در طول کتاب، همچنین با توجه به توصیفی که ابن ندیم از آثار او به دست داده، و ترتیب آنها را براساس الفبایی دانسته است (ص ١٤٩)، شاید بتوان بر تأثیرپذیری از شیوۀ کتابت دیوانی حکم کرد؛ و نیز از آنجا که در هیچ‌یک از مآخذ اشاره‌ای به اسامی استادان و شاگردان احتمالی تستری نشده است، می‌توان آثار او را صرفاً از نمونۀ نگارشهای کاتبان دانست و نه تألیف عالمی متبحر در زبان و ادبیات (نک‌ : هریدی، ١٢، ٣٨، جم‌ ‌). پای‌بندی او را به مراعات سجع در مکاتبات تا حدی دانسته‌اند که گویا بر زندگی شخصی او نیز تأثیر گذاشته، و گاه حتى موجب بروز مشکلاتی برای او شده است (ابن وهب، همانجا). با این حال در تنها اثر موجود او، یعنی المذکر... اثری از آن سبک پرتصنع نمی‌توان یافت. از مجموع اشعار او امروز تنها ١٠ تا ١٣ بیت شعر در دست است (نک‌ : ابن شاکر، ٢٢٩؛ صفدی، ١٥/١٩٦-١٩٧)، اگرچه این ابیات را ابن شاکر کتبی به نقل از یاقوت یاد کرده است، اما در بخشهای موجود معجم الادبای یاقوت نامی از تستری دیده نمی‌شود (هریدی، ٩-١١). ابیات باقی مانده از اشعار او سهل و روان است و هیچ‌گونه تکلف و تعقیدی

در آن به چشم نمی‌خورد.

مآخذ: ابن شاکر کتبی، محمد، عیون التواریخ، وفیات ٣٦١ق، نسخۀ عکسی‌موجود
در کتابخانۀ مرکز؛ ابن ندیم، الفهرست؛ همو، همان، به کوشش فلوگل، هاله، ١٨٧٢م؛

ابن وهب، اسحاق، البرهان فی وجوه البیان، به کوشش احمد مطلوب و خدیجه حدیثی، بیروت، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ بغدادی، هدیه؛ جاحظ، عمرو، «الرد علی النصارى»، الرسائل، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م، ج ٣؛ زیات، حبیب، «الاسماء و الالقاب و الکنی النصرانیة فی الاسلام»، الخزانة الشرقیة، ١٩٣٦م، س ١، شم‌ ١؛ شیخو، لویس، شعراء النصرانیة بعد الاسلام، بیروت، ١٩٨٢م؛ همو، وزراء النصرانیة و کتابها فی الاسلام، به کوشش کمیل حشیمه، جونیه، ١٩٨٧م؛ صابی، هلال، الوزراء، به کوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٩٥٨م؛ صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش بیرند راتکه، بیروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ العیون والحدائق، به کوشش عمر سعیدی، دمشق، ١٩٧٢م؛ هریدی، احمد عبدالمجید، مقدمه بر المذکر و المؤنث تستری، قاهره، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ نیز: GAS.
مریم صادقی