ج . مرکز فقه و فقاهت نیز قبل از صفویه ایران نبوده است . در ابتدا بغداد مرکز فقه بود . سپس نجف وسیله شیخ طوسی مرکز شد . طولی نکشید که‌ جبل عامل ( از نواحی جنوبی لبنان فعلی ) و پس از آن و قسمتی مقارن با آن‌ ، حله که شهر کوچکی است در عراق ، مرکز فقه و فقاهت بود . حلب ( از نواحی سوریه ) نیز مدتی مرکز فقهاء بزرگ بوده است . در دوران صفویه بود که مرکزیت به اصفهان انتقال یافت و در همان زمان حوزه نجف وسیله مقدس‌ اردبیلی و دیگر اکابر احیا شد که تا امروز ادامه دارد . از شهرهای ایران‌ ، تنها شهر قم است که در قرون اول اسلامی ، در همان زمان که بغداد مرکز فقاهت اسلامی بود ، وسیله فقهائی نظیر علی بن بابویه و محمد بن قولویه به‌ صورت یکی از مراکز فقهی در آمد همچنان که در دوره قاجار وسیله میرزا ابوالقاسم قمی صاحب قوانین نیز احیا شد و بار دیگر در سال ١٣٤٠ هجری‌ قمری یعنی در حدود ٥٦ سال پیش وسیله مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی‌ احیا شد و اکنون یکی از دو مرکز بزرگ فقهی شیعه است . علیهذا ، گاهی بغداد ، زمانی نجف ، دوره‌ای جبل عامل ( لبنان ) ، برهه‌ای حلب ( سوریه ) ، مدتی حله ( عراق ) ، عهدی اصفهان و دورانهائی قم‌ مرکز نشاط فقهی و فقهاء بزرگ بوده است . در طول تاریخ مخصوصا بعد از صفویه در شهرهای دیگر ایران از قبیل مشهد ، همدان ، شیراز ، یزد ، کاشان‌ ، تبریز ، زنجان ، قزوین ، و تون ( فردوس فعلی ) حوزه‌های علمیه عظیم و معتبری بوده است ولی هیچیک از شهرهای ایران به استثنای قم و اصفهان ، و در مدت کوتاهی کاشان ، مرکز فقهاء طراز اول نبوده و عالی ترین و یا در ردیف عالیترین