حجّ و خودسازى‌ مراسم با شكوه حجّ، علاوه بر اينكه تمام حركاتش عبادت است و بايستى با قصد تقرّب به خدا انجام پذيرد، جنبه هدايتگرى دارد و هر يك ازاعمال آن بگونه‌اى حاجى را ارشاد و هدايت مى‌كند و به عمق معنويت، خودسازى، تحرك و اميد رهنمون مى‌شود.
حاجى با در آمدن از لباسهاى خويش و پوشيدن لباس احرام احساس مى‌كند كه از «خود» كنده شده، پوسته پوچ «منّيت» را رها كرده و به «جمع» پيوسته، جمعى كه مانند او در جستجوى خدايند جمعى با معنويت و صفا كه بدون هر گونه تشخّصى و تهى از خود پرستى و جاه طلبى و شهوت مال و تمايل جنسى «لبيك» گوى خدايند.
طواف و چرخيدن گردخانه خدا نيز تمرين اطاعت و تسليم بى چون و چرا در برابر حق و پشت پازدن به همه زرق وبرقهاى مادى و پشت كردن به كاخهاى اهريمنى است كه بايد بطور دقيق و حساب شده و آگاهانه انجام گيرد و حاجى با تمام وجود خويش پروانه شمع حق گردد و از هر گونه شرك و ريا گسسته به توحيد خالص رو آورد.
«وقوف» در «عرفات» و «مشعر الحرام» يعنى ماندن در بيابان ماسه‌اى داغ عرفات كه عرق بدن همه حاجيان را در مى‌آورد، همينطور گرد وغبار آن بر سر و روى و بدن آنها مى‌نشيند، سپس كوچ شبانه از عرفات به مشعر و بيتوته شبانه در بيابانى ديگر، در درك موقعيت خوارى و ذلّت انسان در برابر خدا بسيار مفيد است، منّيتهاى او را مى‌كشد و توجّه به خدا را افزون مى‌كند.