به دور از رذائل مادّى و معنوى است‌حجّ تجلّى و تكرار همه صحنه‌هاى عشق آفرين زندگى يك انسان و يك جامعه متكامل در دنياست. و مناسك حجّ، مناسك زندگى است ... حجّ بسان قرآن است كه همه از آن بهره‌مند مى‌شوند. ولى انديشمندان و غوّاصان و درد آشنايان امّت اسلامى اگر دل به درياى معارف آن بزنند و از نزديك شدن و فرو رفتن در احكام وسياستهاى اجتماعى آن نترسند، از صدف اين دريا گوهرهاى هدايت و رشد و حكمت و آزادگى را بيشتر صيد خواهند نمود و از زلال حكمت و معرفت آن تا ابد سيراب خواهند گشت.» «١» نگاهى به اسرار حجّ‌ درك عميق و بيان اسرار حجّ فكر و قلمى بزرگ و مجالى وسيع مى‌طلبد، كه از عهده اين قلم خارج است، علاوه بر اينكه اين كنگره عظيم از ابعاد گوناگون سياسى «٢»، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى، اخلاقى و ...
قابل بربسى است. در اينجا تنها گوشه‌اى از درياى معارف حجّ را با استمداد از سخن ترجمان وحى، حضرت سجاد عليه السلام، بازگو مى‌كنيم. اميد آنكه با همين مقدار اندك نيز بتوانيم تا حدودى به محتواى عميق و سازنده آن در بعد اخلاقى پى ببريم: «٣»