اَبوالْمَفاخِرِ رازي،از شاعران پارسي‌گوي دورة سلجوقيان و معاصر با محمد بن ملكشاه(حكـ٤٩٨-٥١١ق/١١٠٥-١١١٧م)و پسرش مسعود(حكـ٥٢٧-٥٤٧ق/١١٣٣-١١٥٢م).
از زندگي ابوالمفاخر اطلاعي اندك در دست است.او در نيمة اول سدة ٦ق/١٢م در ري مي‌زيست.دولتشاه او را دانشمندي كامل و شاعر و اديبي فاضل شمرده و از وي با عنوان استادالشعرا ياد كرده است(ص٦١).برخي از منابع لقب فخرالشعرا را نيز به نام وي افزوده‌اند(رازي،٣/٣٣؛شوشتري،٢/٦١٤).نام پدر ابوالمفاخر در منابع موجود نيامده است،تنها در يكي از نسخ خطي تذكرة الشعراء دولتشاه نام وي ابوالمفاخر بن ابي عبدالله رازي ثبت شده است(قريب،١٩٧).با آنكه ابوالمفاخر در قصيدة معروفش خود را مفاخر خوانده(شوشتري،٢/٦١٦)،هدايت از او با عنوان فاخري رازي ياد كرده است(٢/٩٣٦).
از شعراي معاصر ابوالمفاخر،خاقاني مورد توجه او بوده و با وي مكاتبه داشته است(سليم،١٣).در تأييد اين سخن مي‌توان به قطعه‌اي از ابوالمفاخر كه در آن به مدح خاقاني و ستايش شعر او پرداخته است،استناد كرد(رازي،٣/٣٤).
دولتشاه به منزلت ابوالمفاخر نزد حكام و سلاطين وقت اشاره كرده و در اثبات نظر خود به داستان توقف سلطان مسعود بن محمد سلجوقي در ري و ستم سپاهيان وي بر مردم و قطعه‌اي استوار و دلنشين از ابوالمفاخر خطاب به سلطان در رفع ستم از مردم استشهاد كرده است(ص٦٢)،اما منابع ديگر اين داستان را دربارة سلطان طغرل بن ارسلان،يا سلطان تكش و جلال‌الدين خواري ثبت كرده‌اند(عوفي،٢/٣٢٦-٣٢٧؛قزويني،٣٦٣-٣٦٤).
به گفتة دولتشاه اشعار ابوالمفاخر«بيشتر بر طريق لغز»است و در مدح امام علي بن موسي الرضا(ع)،چند قصيدة مصنوع دارد(ص٦١-٦٢).يكي از اين قصايد كه اوحدي بلياني مدت اتمام آن را ٤٠سال ذكر كرده(ص٣٥)،در دست است.بسياري از تذكره‌نويسان ابياتي از اين قصيده را كه با مصراع مشهور«بال مرصع بسوخت مرغ ملمع بدن»آغاز مي‌شود،نقل كرده‌اند(دولتشاه،٦٢؛رازي،٣/٣٣؛اوحدي،همانجا)و شوشتري ابيات بيشتري از آن را آورده است(٢/٦١٤-٦١٦).از بيان دولتشاه برمي‌آيد كه اين قصيده در ميان شاعران از شهرت ويژه‌اي برخوردار بوده است و بسياري به تتبع آن پرداخته‌اند(همانجا).از ابوالمفاخر به جز قطعة منسوب به او(همانجا)و قصيدة يادشده و ابياتي چند پراكنده،چيزي در دست نيست.
مآخذ:اوحدي بلياني،تقي‌الدين،عرفات العاشقين،نسخة خطي كتابخانة ملي ملك،شمـ٥٣٢٤؛دولتشاه سمرقندي،تذكرة الشعراء،به كوشش محمد رمضاني،تهران،١٣٣٨ش؛رازي،امين،احمد،هفت اقليم،به كوشش جواد فاضل،تهران،١٣٤٠ش؛سليم،علي حسن،صبح گلشن،به كوشش مولوي،محمد عبدالمجيد،بهوپال،١٢٩٥ق؛ شوشتري،نورالله،مجالس المؤمنين،تهران،١٣٦٥ش؛عوفي،محمد،لباب الباب،به كوشش ادوارد براون،ليدن،١٩٠٦م؛قريب، يحيي،تعليقات بر مرقوم پنجم كتاب سلّم السموات انصاري كازروني،تهران،١٣٤٠ش؛قزويني،زكريا،آتار البلاد و اخبار العباد،بيروت،١٩٨٤م؛هدايت،رضاقلي،مجمع الفصحاء،به كوشش مظاهر مصفا،تهران،١٣٣٩ش.