دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥١٨
| ابوليث سمرقندی جلد: ٦ شماره مقاله:٢٥١٨ |
اَبولِيْثِ سَمَرْقَنْدي، نصر بن محمد بن احمد بن ابراهيم بن خطّاب، ملقب
به «امام الهُدي» (د ٣٧٣ق/٩٨٣م)، فقيه، زاهد و اعتقاد نامه نويس حنفى اهل
سنت و جماعت در ماوراءالنهر.
لقب امام الهدي كه به وي اطلاق شده (عبدالقادر، ٢/١٩٦)، پيشتر بر ابومنصور
ماتريدي از متكلمان حنفى ماوراءالنهر اطلاق شده بود (همو، ٢/١٣٠، ٣٦٢؛ براي
اطلاق احتمالى اين لقب دربارة ديگران، نك: ابوالقاسم حكيم، ١٤٨). درگذشت او
را به اختلاف در ٣٧٥، ٣٧٦ و حتى ٣٨٢ و ٣٨٣ق نيز ضبط كردهاند (واعظ بلخى، ٣١١؛
حاجى خليفه، ١/٢٤٣، ٦٦٨، ٧٠٣).
به رغم رواج آثار ابوليث در خلال قرون از اندونزي تا اندلس، جزئيات
زندگانى او ناشناخته مانده است. كهنترين مأخذ شرح احوال وي كتاب فضائل
بلخ واعظ بلخى است كه در آن گزارش تاريخى با افسانه پردازي درهم آميخته
و جز مقاطعى چند از زندگى ابوليث را آشكار نمىسازد. به منبع ياد شده بايد
آگاهيهاي پراكنده در آثار خود وي و برخى ديگر از آثار متقدم را افزود. پدر وي
خود از عالمان سمرقند بود و از شماري محدثان و زاهدان آن سامان روايت داشت.
از فحواي رواياتى كه ابوليث از طريق پدر نقل كرده است، گرايش او به شيوة
واعظان و مذكّران آشكارا به چشم مىخورد (ابوليث، تنبيه، ٨٠، ٩٧، ٢٧٦، ٤١٦،
جم) و در واقع ابوليث از پدر بيش از هر چيز داستانهاي پندآموز و نكتههايى
دربارة امتهاي پيشين و رخدادهاي صدر اسلام فراگرفته بود (همان، ٨٩ -٩٠، ١٢٤-
١٢٥، جم). ابوليث در سمرقند پرورش يافت و پس از گذراندن تحصيلات آغازين،
راهى سفر شد. آوردهاند كه وي در آغاز آهنگ مرو داشت، ولى چون به جيحون
رسيد، راه بلخ را در پيش گرفت و در آنجا به حلقة درس فقيه بزرگ حنفى
ابوجعفر محمد بن عبدالله هندوانى (د ٣٦٢ق) درآمد كه سلسلة نفقه او با ٣
واسطه به ابوسليمان جوزجانى شاگرد نامدار محمد بن حسن شيبانى منتهى مىشد
(واعظ بلخى، ٣١٣؛ عبدالقادر، ٢/٦٨). در منابع از هندوانى به عنوان استاد اصلى
ابوليث نام برده شده (همو، ٢/١٩٦) و گاه دربارة چگونگى پيوستن ابوليث به
محضر وي، افسانه سرايى شده است (واعظ بلخى، ٣١٣-٣١٤).
البته ابوليث در حديث و معارف دينى علاوه بر هندوانى و پدر خويش، از خليل
بن احمد سجزي (د ٣٦٨ق) قاضى سمرقند، محمد بن فضل بن احنف و جمعى ديگر از
مشايخ نيز بهره گرفته است كه مىتوان نام آنان را در اسانيد پرشمار آثار
وي، به ويژه تنبيه الغافلين (ص ٥، ٢٤، ٢٦، ٣١، ٦٤، ٧٦، جم) بازيافت. از
اسانيدِ اثر ياد شده به روشنى برمىآيد كه بخشى از تحصيلات ابوليث و
استماعات او در سمرقند بوده است (مثلاً نك: ص ١١٦، ١٢١، ١٩٨).
در منابع موجود، فهرستى از شاگردان ابوليث به دست داده نشده است، ولى
مىتوان نام چند تن از آنان را به طور پراكنده به دست آورد، از جمله:
ابوبكر محمد بن عبدالرحمان ترمذي (ذهبى، ١٦/٣٢٣)، خطيب ابومالك تميم بن
على (فرينام) بن زرعة رازي بلخى (سمعانى، ١/٥٥٤؛ فادانى، ٩٥؛ جوينى، ١/٤١٦؛
نسفى، ٣٢٨؛ قس: رودانى، ١٦٧، ٤٢٧- ٤٢٨)، ابوالحسن على بن محمد خزاعى از
مردم بخارا (قاضى عياض، ٩٠-٩١)، ابومحمد لقمان بن حكيم بن فضل بن خلف
فرغانى (عبدالقادر، ١/٤١٦؛ كوپريلى، ١/٥٩، سند آغازين نسخة تفسير ابوليث)،
ابوسهل احمد بن محمد (ابوليث، تفسير، ١/٢٠٢)، ابوعبدالله طاهر بن محمد حدادي
(ابن حجر، ١/٣٠٨) و يكى از فرزندان خود ابوليث (نسفى، ١١٣).
به درستى دانسته نيست كه ابوليث سالهاي دو دهة ٦٠ و ٧٠، يعنى دورة تدريس
خود را در كدامين شهر گذرانيده است. واعظ بلخى (ص ٣١١-٣١٢) به نقل از شيخ
الاسلام يونس بن طاهر نصيري آورده است كه ابوليث در بلخ وفات يافت و
همانجا نزد هندوانى به خاك سپرده شد. از اين گزارش چنين برمىآيد كه
ابوليث پس از به پايان آوردن تحصيل خود، در بلخ ماندگار شد و به سمرقند
بازنگشت. از سوي ديگر گزارشى در دست است كه ابوليث ظاهراً در كهولت، باغ
مشهور جاگرديزه در سمرقند را پس از خواجه ابواسحاق سماسى مالك شده است
(سمرقندي، محمد، ٣٣) و اين نشانة بازگشت او به سمرقند است. از اعقاب ابواليث
نيز مىتوان در هر دو شهر سمرقند و بلخ سراغ يافت (سمرقندي، ابوطاهر، ١٧٨؛
نسفى، همانجا، در صورت صحت ضبط متن).
ابوليث را بايد پيرو مذهب اعتقادي حنفيان اهل سنت و جماعت به شمار آورد كه
در زمان سامانيان در خراسان و ماوراءالنهر از رونق بسزايى برخوردار بود. در
ترجمة كهن فارسى از كتاب السواد الاعظم مربوط به دورة امير نوح سامانى (حك
٣٦٥-٣٨٧ق)، نام ابوليث در شمار شيوخ طراز اول اين مكتب ثبت شده است
(ابوالقاسم حكيم، ١٤٦؛ نيز نك: عبادي، ٣). در آن روزگار مذاهب گوناگون
كلامى، چون جهميه، معتزله، شيعه، كراميه و خوارج، كمابيش در خراسان و
ماوراءالنهر رواج داشتند (مقدسى، ٢٥٢-٢٥٣) و انعكاس اين رواج با برخورداري
مخالفت آميز در برخى مواضع از آثار ابوليث به چشم مىخورد (مثلاً نك:
ابوليث، «بستان»، ١٨٩، فتاوي، ٤٨). در اين دوره، مذهب اعتقادي حنفى اهل
سنت و جماعت - كه ابوليث از مروجان آن بود - به عنوان مذهب رسمى از سوي
اميران سامانى حمايت مىشد.
از نظر تقسيمات داخلىِ مكتب حنفى اهل سنت و جماعت، ابوليث را بايد از جناح
نقل گرايان به شمار آورد كه از جهت چگونگى پرداخت به مسائل كلامى،
شيوهاي متمايز از متكلمان ماتريدي را دنبال مىكردند و در پارهاي از مسائل
با ماتريديان اختلاف اصولى داشتند.
اگرچه ابوليث با اقوال و تعاليم عالمان شاخصِ مكتب عدل گراي حنفى چون
ابومطيع بلخى و محمد بن شجاع ابن ثلجى آشنا بود و در آثار خود روايات و
نظريات فقهى آنان را با احترام ياد مىكرد ( تنبيه، ٧٢، ٣٠٩، ٣٦٦، جم،
«بستان»، ١٣، تفسير، ١/٢٣٣؛ نيز نك: سطور بعد دربارة كتاب النوازل )، اما هرگز
به تعليمات مكتب عدل گرا، گرايشى نشان نداده است.
ابوليث با تعاليم كلامى ماتريديان، جناح ديگر حنفيان اهل سنت و جماعت كه
در آن روزگار ميان حنفيان ماوراءالنهر جايگاه ويژهاي يافته بود، نيز پيوندي
نداشت و نمونههايى در دست است كه ابوليث در موارد اختلاف بين جناح
ماتريدي و جناح نقل گرا، از ماتريديان كناره جسته است. مثلاً در مورد عصمت
پيامبران از صغائر كه مورد اختلاف بين اين دو جناح از حنفيان اهل سنت و
جماعت است، ماتريديان به عدم عصمت باور دارند (ماتريدي، «عقيدة»، ٤٦؛
«شرح»، ٢٨-٢٩)، در حالى كه ابوليث در «عقيدة» خود (ص ٢٢٣)، همپاي متن الفقه
الاكبر (٢) (ص ٤) به عصمت انبيا، از كبائر و صغائر، باور دارد.
هجويري (ص ١٨٦) اشاره دارد كه ابوليث از مريدان ابوعلى حسن بن على
جرجانى صوفى بوده است. فضاي كلى آثار ابوليث نيز از گرايش او به صوفيان
حكايت دارد، ولى با اينهمه، ابوليث در موارد اختلاف بين نظام اعتقادي
صوفيان و نظام اعتقادي حنفيان نقل گرا، به نظام فكريِ اخير پاي بندي
نشان داده است. به عنوان نمونهاي شاخص، ابوليث و كلاً نظريه پردازان
حنفى اعم از عدل گرايان و ماتريديان و نقل گرايان، برپاية تعاليم ديرين
مكتب حنفى، به جدايى عمل از ايمان و دخيل ندانستن آن در تعريف ايمان
باور داشتند (ابوليث، «بستان»، ١٨٢؛ نيز نك: ه د، ابوحنيفه)، ولى رأي مشهور
نزد صوفيان، دخيل شمردن عمل در تعريف ايمان بود (نك: كلابادي، ٧٩). به هر
ترتيب، به گواهى شخصيتى كه ابوليث در خلال آثار متعددش، از خود نشان داده
است، او را بايد در رديف فقيهان نظريه پرداز حنفى چون ابوالقاسم حكيم
سمرقندي و فقيه حنفى مصر ابوجعفر طحاوي قرار داد (نيز نك: ابوالقاسم حكيم،
١٤٦). ابوليث در اعتقادنامة خود، سخن را با متن حديثى از از ابن عمر از پيامبر
(ص) آغاز مىكند كه در آن ايمان عبارت از باور به خداوند، فرشتگان، كتابهاي
آسمانى، پيامبران، روز واپسين و «القدر خيره و شره من الله» دانسته شده
است (براي حديث مزبور، نك: «بستان»، ١٨٨؛ «شرح»، ٩) و سپس تا پايان اعتقاد
نامه به شرح بند بند حديث مزبور پرداخته است (نك: «عقيدة»، ٢١٧ به بعد).
شكل پرسش و پاسخ در پرداخت اين اعتقاد نامه نيز از حديث مذكور الهام گرفته
است. اگرچه الگو قرار دادن متن اين حديث در آغاز اصلو العقيدة طحاوي (ص ٢٩)
و با زيادت چند بند در آغاز الفقه الاكبر (٢) (ص ٢) نيز ديده مىشود، ولى
عقيدة ابوليث از نظر سبك تدوين و تنظيم مطالب با هيچ يك از دو اثر ياد شده
همانندي ندارد. در مقايسه بين عقيدة ابوليث و اعتقادنامههاي ديگر از مكتب
نقلگراي حنفى اهل سنت و جماعت، نكات تازهاي نيز به چشم مىخورد كه از
گرايش مؤلف آن به شيوة واعظان و مذكران حكايت دارد؛ مسائلى از قبيل انواع
فرشتگان، ذكر يكايك كتب آسمانى پيشين، فوق بين «نبى» و «مرسل» و ذكر عدد
١٢٤ هزار براي شمار پيامبران از اين دست است (نك: ابوليث، «عقيده»، ٢١٩،
٢٢١، ٢٢٢، ٢٢٤؛ قس: «الفقه الاكبر (٣)»، ٢٤، جم).
در مقايسه بين نوشتههاي اعتقادي ابوليث و آثار مشابه در مكتب حنفى اهل
سنت و جماعت، علاوه بر اختلافات صوري ياد شده، برخى موارد اختلاف اعتقادي
نيز به چشم مىآيد. به عنوان مثال در مبحث مخلوق بودن ايمان، هر دو جناح
مكتب، نقل گرايان و ماتريديان، به اتفاق ايمان را مخلوق و فعل بندگان
دانستهاند (نك: ابوالقاسم حكيم، ٤٣؛ الفقه الاكبر (٢)، ٤؛ ماتريدي، التوحيد،
٣٨٥، «عقيدة»، ٣١-٣٢) ولى ابوليث در «بستان» (ص ١٨٣)، ايمان را مخلوق و
بالمآل فعل بندگان نمىداند. همچنين در مبحث ايمان، اتفاق دو جناح مكتب بر
زيادت و نقصان ناپذيري ايمان است، در حالى كه ابوليث بر زيادت پذيري و
نقصان ناپذيري ايمان باور دارد (همان، ١٨٠، در صورت صحت ضبط). تقسيم مردمان
از نظر ايمان به ٣ گروه مؤمن، كافر و فاسق كه گروه اخير نخست عذاب مىشوند
و سپس به بهشت مىروند، در «عقيدة» ابوليث (ص ٢٢٥-٢٢٦) تقسيمى ويژه است و
با تقسيمات سه گانة ديگر، به خصوص تقسيم ابوحنيفة در العالم و المتعلم (ص
٩٧) قابل مقايسه است.
ابوليث علم كلام را تا آنجا كه انسان را در شناخت خداوند و پيامبر او سودمند
افتد، تأييد مىكرد (نك: فتاوي، ١٩٥)، اما از غرق شدن در كشاكش بحثهاي كلامى
برحذر مىداشت (همانجا) و در مسائل بحث انگيزي چون قدر، خلق قرآن و سرنوشت
اطفال مشركان سكوت را مرجح مىشمرد (نك: «بستان»، ١٥٢، ١٨٥، ١٨٧- ١٨٨).
او دست كم برخلاف ظاهر نظرية مطرح شده در الفقه الاكبر (١) و در شرح آن
منسوب به ماتريدي (نك: «شرح»، ٦ -٧)، چنانكه خود در خزانة الفقه يادآور شده
است، فقه را در ميان تمامى علوم، دانشِ برتر مىدانست (نك: سمنوف، شم و
فراگيري آن را بر آموختن ديگر علوم مقدم مىشمرد («بستان»، ٣٧). وي در علم
فقه، افزون بر آگاهى بر ادلة تفصيلية احكام، چيرگى بر اختلافات فقيهان و
فقه تطبيقى را از ابزارهاي ضروري يك فقيه و مفتى مىپنداشت (نك: همان، ٩
به بعد). يكى از بارزترين ويژگيهاي آثار فقهى ابوليث كه به ويژه در مختلف
الرواية وي آشكار است، توجه او به عنوان يك فقيه متقدم حنفى به فقه
پيشوايان مذاهب سه گانه، ابوحنيفه، مالك و شافعى است كه موضوع كتاب
مختلف را تشكيل مىدهد (نيز نك: فتاوي، ٧٩، ٩٥، جم). اگرچه نظرية مذاهب سه
گانة فقهى پيش از او در اللمع ابوالحسن اشعري (ص ٩٧) و سپس در نوشتة معاصر
مغربى ابوليث، يعنى دعائم الاسلام قاضى نعمان مغربى (١/٨٧) ديده مىشود،
ولى فراگير شدن اين نظريه مربوط به سدة ٥ق است و از اين رو ابوليث را بايد
از پيشگامان اشاعة اين نظريه در مشرق دانست.
ويژگى ديگري كه در آثار فقهى ابوليث به چشم مىخورد، نقش آغازگري او در
گردآوري فتاواي فقيهان حنفى از طبقة تابعان شاگردان ابوحنيفه و طبقات بعدي
است كه اصطلاحاً فتاويِ «نوازل» خوانده مىشود. وي در كتاب فتاوي النوازل
خود آراء فقهى عالمانى چون محمد بن مقاتل رازي، نصير بن يحيى بلخى، محمد
بن شجاع ابن ثلجى، محمد بن سلمه، محمد بن محمد بن سلام بلخى، ابوبكر محمد
بن احمد ابن اسكاف بلخى، ابوجعفر محمد بن عبدالله بلخى و على بن احمد
فارسى را گرد آورد I/٤٤٧) و بدين ترتيب مجموعهاي از نظريات فقهى حنفيان
مشرق در سدههاي ٣ و ٤ق/٩ و ١٠م را به ميراث نهاد كه در نوع خود بىنظير
است.
البته آراء فقهىِ شخص ابوليث نيز در آثار آيندگان مورد توجه قرار گرفت. به
عنوان نمونه احمد بن محمد بن ابى بكر بخاري در كتاب خزانة الفتاوي آراء
ابوليث و چند تن ديگر از فقيهان حنفى مشرق را گردآوري كرده است كه نسخة
خطى اين اثر در مؤسسة خاورشناسى ازبكستان نگهداري مىشود (نك: سمنوف، شم ٣٠٥٤
؛ عبدالقادر، ٢/١٦٠، ٢٦٤).
زبان شهرنشينان سمرقند، همچون امروز، در عهد ابوليث نيز گويشى از زبان فارسى
دري بود و از اين رو ابوليث در آثار مختلف خود به زبان فارسى توجهى ويژه
داشت. نقل عبارات فارسى در پارهاي از مباحث فقهى از جمله در فصل پايانى
خزانة الفقه كه حكم به گونهاي دائر بر لفظ است (نك: كوپريلى، ٢/٢٥٢) و
آوردن يك سخن حكمتآميز به فارسى در تنبيه الغافلين (ص ١٨) از اين
نمونههاست. با اينهمه ماية شگفتى است كه وي با نقل روايتى در «بستان
العارفين» (ص ٤٣)، زبان خويش را مورد بى مهري قرار داده است.
آثار: آثار بسياري به صورت چاپى يا خطى به نام ابوليث در دست است كه
گاه در انتساب آنها به وي جاي ترديد است و از آنجا كه در منابع كهن فهرست
مرتبى از آثار ابوليث به دست داده نشده است، بحث در انتساب برخى از آثار
ياد شده، دشوار مىگردد.
الف - آثار اعتقادي:
١. عقيدة يا بيان عقيدة الاصول، كه در ١٨٨١م با ترجمة زير نويس به زبان
جاوهاي، به كوشش جوينبول به چاپ رسيده است. از ميان غربيان نخستين بار
خاورشناسان هلندي، در اواسط سدة ١٩م، به اين اثر دست يافتند. جوينبول در آن
اوان نسخهاي از اين كتاب را مورد مطالعه قرار داد و وان در توك١ در
مقالهاي كه در ١٨٦٦م در مجلة «تحقيقات مربوط به زبانها، سرزمينها و ملتها٢»
منتشر ساخت، به معرفى نسخةي از كتاب پرداخت (نك: جوينبول، .(٢١٥ جوينبول در
مقدمة خود بر اين اثر (ص ٢١٦ )، به علت نارسايى مشخصات مؤلف در آغاز
نسخههاي كتاب، انتساب آن را به ابوليث قطعى ندانسته است. كرن نيز در
مقالة خود در «مجلة تحقيقات آشوري٣» همچنان در اين باب ترديد كرده، ولى
شاخت در تحقيقى، انتساب اين اعتقادنامه را به ابوليث قطعى شمرده است (نك:
«منابع جديد٤»، .(٢٥
ذكر نام و نسب مؤلف در آغاز نسخة جوينبول به صورت ابوليث محمد بن نصر بن
ابراهيم سمرقندي (همانجا) و نيز همخوانى مضمون كتاب با مطالب ديگر آثار
ابوليث، به ويژه «بستان العارفين»، ترديد در انتساب را برطرف مىسازد.
از اين اعتقاد نامه نسخههاي خطى متعددي در دست است كه برخى از آنها
ترجمههاي زيرنويس به زبانهاي جاوهاي و مالهاي را دارند (نك: ؛ GAS,I/٤٤٩
نيز نك: پيژو، ٣٧١ ، نسخة انجمن كتاب مقدس هلند و نسخة كتابخانة دانشگاه
آمستردام). بر اين اعتقادنامه شروحى نيز نوشته شده است، از آن جمله: قطر
الغيث از محمد بن عمر نواوي ؛ GAL,S,II/٨١٤) بكر، ٢٣ ؛ جوينبول، همانجا) و بهجة
العلوم از مؤلفى ناشناخته كه نسخههاي خطى آن در برلين، لندن و ليدن
يافت مىشود ، GAS) همانجا).
٢. شرح الفقه الاكبر، كه در ١٣٢١ق در حيدرآباد دكن با انتساب نادرست به
ابومنصور ماتريدي به چاپ رسيده، اما در نسخههاي خطى موجود در كتابخانههاي
خديويه (خديويه، ٢/٤٣) و اسعد افندي I/٤٥٠) ؛ GAS, قس: دفتر كتبخانة اسعد
افندي، كه در آن به چنين نسخهاي اشاره نشده است) به ابوليث سمرقندي
نسبت داده شده است. اخيراً برخى از خاورشناسان چون وات، مادلونگ و فان
اس احتمال انتساب اين شرح به ابوليث را تقويت كردهاند (نك: ايرانيكا، )،
I/٣٣٣ ولى چنانكه از بررسى «شرح» بر مىآيد، مؤلف آن يك متكلم ماتريدي
است كه جا به جا نظريات ابومنصور ماتريدي را نقل كرده (ص ٧، ٩، ٢٤، ٢٦، ٣٣)
و خود را پيرو «مشايخ سمرقند» شمرده است (ص ٢٤). هر چند مؤلف در يك مورد با
تصريح به نام ابوليث (ص ١٧) و در دو مورد ديگر با لقب «الفقيه» (ص ١٠، ٣١)
كه محتملاً مراد ابوليث سمرقندي است، به نقل برخى سخنان ابوليث پرداخته
است، ولى در كتاب نظرياتى چون عدم عصمت انبيا از صغاير مطرح گرديده است
(ص ٢٨-٢٩) كه با عقيدة ابوليث سازگاري ندارد (نك: سطور پيشين). همچنين در
«شرح الفقه الاكبر» (ص ١٤)، همانند «عقيدة» ماتريدي (ص ٣٦) از مرتفع بودن
امر به معروف در روزگار تأليف سخن رفته است، حال آنكه ابوليث بخش بلندي
از تنبيه الغافلين (ص ٦٥ -٧٢) را به لزوم امر به معروف و شرايط آن اختصاص
داده است. به هر روي گفتنى است كه برخى بندهاي «شرح الفقه الاكبر» با
مندرجات آثار مختلف ابوليث شباهت ويژهاي دارند (مثلاً عبارت «شرح»، ص ٦
سطر ٦ و ٧، ص ١٠ سطر ١٦، ص ٤ سطر ١٤- ١٥، ص ١٠ سطر آخر، ص ١١ سطر ١، به ترتيب
با عبارت «بستان»، ص ١٨٧ سطر ١، ص ١٨٢، تنبيه، ٦٥ -٧٢، «عقيدة»، ص ٢٢٠ سطر
آخر، ص ٢٢١ سطر ١).
٣. المعارف فى شرح الصحائف، كه نوشتهاي است در ادلة اثبات صانع. سزگين
ذيل شمارة ١٧ از آثار ابوليث نسخههاي خطى متعددي از آن نشان داده است ،
GAS) همانجا)، ولى در فهرست كتابخانههاي مورد نظر سزگين، اين كتاب گاه
بدون ذكر مؤلف و گاه با تصريح به نام شمسالدين محمد بن اشرف سمرقندي (د
بعد از ٦٨٨ق) به عنوان مؤلف آمده است (نك: عرشى، ؛ II/٢٢٠ دفتر كتبخانة اسعد
افندي، ٧٥؛ نيز نك: دفتر كتبخانة عاطف افندي، ٧٥، دفتر كتبخانة لالهلى، ١٧١) و
تنها فؤاد سيد در فهرست خود از نسخههاي كتابخانة طلعت (ص ٢٣٤) آن را به
ابوليث نسبت داده است (نيز نك: ايرانيكا، همانجا).
٤. رسالة المعرفة و الايمان. نسخة خطى آن در كتابخانة اسعد افندي موجود است
(نك: ، GAS همانجا).
ب - آثار فقهى:
١. خزانة الفقه، مختصري است در فقه حنفى كه به كوشش صلاح ناهى در ١٩٦٥م
در بغداد به چاپ رسيده است. پيشتر نيز كالنبرگ در كتاب «بخشهايى از قوانين
مسلمانان دربارة مسيحيان٥» در ١٧٢٩م پارهاي از اين كتاب را منتشر ساخته
بود. وجود دهها نسخة خطى از اين كتاب در كتابخانههاي مختلف از هند و
ازبكستان تا تونس و مراكش نشان از گستردگى رواج آن دارد (نك: I/٤٤٦-٤٤٧ ؛
GAS, سمنوف، شم .(٣٠٣٧-٣٠٣٨
٢. عيون المسائل، در فروع فقه حنفى (ابن قطلوبغا، ٧٩؛ قس: واعظ بلخى، ٣١٢؛
رؤوس المسائل ) كه در ١٩٦٠م به كوشش عبدالرزاق قادري در حيدرآباد دكن و در
١٩٦٧م به كوشش صرح ناهى در بغداد به چاپ رسيده است. از جملة شروح اين
كتاب است: شرح علاءالدين محمد بن عبدالحميد سمرقندي (نك: و شرح محمد بن عمر
بن عربى جاوي (چاپ مكرر از جمله قاهره، ١٣٠١ق؛ مكه، ١٣١١ق).
٣. النوازل يا الفتاوي النوازل (عبدالقادر، ٢/١٩٦). نسخههاي خطى متعدد از آن
در كتابخانههاي مختلف تركيه يافت مىشود (نك: ، GAS همانجا؛ .(GAL,I/٢١٠
عنوان كتاب در نسخ مختلف به صورتهاي متفاوت آمده و ممكن است آنچه سزگين
ذيل شمارة ٣ از آثار ابوليث با عنوان الفتاوي من اقاويل المشايخ آورده و ٤
نسخه از آن را در كتابخانههاي عبدالوهاب در تونس و فاتح در استانبول نشان
داده است ، GAS) همانجا)، چيزي جز نسخههاي همين كتاب نبوده باشد (نك: دفتر
فاتح كتبخانه سى، ١٣٥، كه عنوان را تنها فتاوي آورده است). گزيدهاي از
اين كتاب با عنوان مختار النوازل نيز نسخههاي خطى متعدد دارد ، GAS)
همانجا). آنچه در ١٤٠٥ق/١٩٨٥م با عنوان فتاوي النوازل به نام ابوليث در
كويتة پاكستان به چاپ رسيده است، به هيچ روي كتاب النوازلِ ابوليث
نمىتواند بود، چرا كه در جاي جاي آن مطالبى به نقل از عالمان متأخر حنفى
ديده مىشود كه مدتها پس از ابوليث سمرقندي مىزيستهاند؛ از آن جمله
مىتوان شمس الائمة حلوايى (د ٤٩٠ق)، [احمد بن منصور] اسبجابى (د ٤٨٠ق) و
شمس الائمة سرخسى (د ٤٩٠ق) را نام برد (نك: ص ٢٨، ٣٠، ١٦٥، ٢٨٦، ٣٥٠، جم). در
مقايسه بين اين كتاب چاپ شده و فتاوي قاضى خان از فخرالدين اوزجندي
شباهت بسياري حتى در عبارات ديده مىشود (مثلاً فتاوي، ٥؛ مسائل بئر، ٤٨؛
امامت اهل اهواء؛ قس: اوزجندي، ١/٨، ٩١).
٤. المقدمة، در فقه صلات (عبدالقادر، ١/٢٥٨؛ ابن قطلوبغا، همانجا) كه گزارشهاي
رواج آن را مىتوان در خلال قرون در سرزمينهاي مختلف از شام و مغرب و غير
آن يافت (سخاوي، ٢٩٣؛ رودانى، ٤٢٧- ٤٢٨). پراكندگى گستردة نسخههاي خطى اين
كتاب از هند و ازبكستان تا تونس و الجزاير نيز تأييدي بر رواج وسيع آن است
(نك: ؛ GAS,I/٤٤٨ خالدوف، شم ٣٠٩٥ -٣٠٨٢ ، كه ١٤ نسخه را بر شمرده است). اين
كتاب به همراه يك ترجمة كهن به تركى قپچاقى در ١٩٦٢م به كوشش زايا
چكوفسكى١ در ورشو به چاپ رسيده است (براي نقدي از اين چاپ، نك: برينر،
.(٤١٨-٤١٩ ترجمهاي تركى از اين اثر نيز در كتابخانة اياصوفيه نگهداري مىشود
( دفتر كتبخانة اياصوفيه، شم ١٤٤٤) و شروحى چند بر آن نوشته شده است (براي
شروح، نك: ، GAS همانجا؛ خالدوف، شم ٣٠٩٩ -٣٠٩٦ ؛ حاجى خليفه، ٢/١٧٩٥).
٥. مختلف الرواية (واعظ بلخى، همانجا)، در اختلافات فقهى بين ابوحنيفه، مالك
و شافعى (حاجى خليفه، ٢/١٦٣٦). نسخة روايتى كهن از اين كتاب در كتابخانة
بايزيد تركيه (شم ٢١٦٧) با تاريخ كتابت ٤٥٧ق نگهداري مىشود، ولى تحرير شايع
كتاب، از آنِ علاءالدين سمرقندي (د ٥٥٣ق) است كه نسخ خطى آن پرشمار است
؛ GAS,I/٤٤٧) خالدوف، شم .(٣٧٦٢
٦. تأسيس الفقه يا تأسيس النظائر، كه مختصري است در فقه تطبيقى (ابن
قطلوبغا، همانجا؛ حاجى خليفه، ١/٣٣٤، به نقل از ابن شحنه) و نسخهاي از آن
در كتابخانة احمد ثالث استانبول يافت مىشود ، GAS,I/٤٥٠) شم ١٨ ، قس: همانجا،
شم ١٥ ، كه نسخهاي با عنوان تأسيس الفقه را در اسكندريه نشان داده است).
كتاب شرعة الاسلام، كه سزگين نسخة آن را در كتابخانة پتنه (شم (٦)٢٦٢١) نشان
داده است (همانجا، شم ١٦ )، به گزارش فهرست نويس آن كتابخانه ( مفتاح،
٢/٤٤٥) چيزي جز كتاب المقدمة نيست؛ همچنين ماهيت رسالة فى الفقه كه
عبدالتواب (ص ٢٦٧) نسخة آن را در كتابخانة شبين الكوم مصر معرفى كرده است،
روشن نيست ، GAS) همانجا، شم و نيز قصيدة فى الفقه كه در فهرست كتابخانة اسعد
افندي به شمارة ٣٦١٣ به ابوليث سمرقندي نسبت داده شده، ممكن است از
سمرقندي ديگري بوده باشد ( دفتر كتبخانة اسعد افندي، ٢٥٨).
آثار يافت نشدة ابوليث در فقه اينهاست: ( شرح ) مبسوط محمد بن حسن شبيانى
(واعظ بلخى، همانجا؛ حاجى خليفه، ٢/١٥٨٠، به نقل از عمادي)؛ ( شرح) الجامع
الكبير و (شرح الجامع الصغير محمد بن حسن شيبانى (عبدلقادر، ١/٢٠٤؛ ذيل
الجواهر، ٤٤٩؛ حاجى خليفه، ١/٥٦٣، ٥٦٨؛ نيز نك: واعظ بلخى، ٣١٢)؛ الزيادات كه
گويا شرحى است بر الزيادات محمد بن حسن (همانجا)؛ النوادر كه به گفتة حاجى
خليفه (٢/١٩٨٠) مطهر بن حسن يزدي (احتمالاً يزدي) آن را مختصر كرده است،
صلاح ناهى در كتابى با عنوان المصنفات الفقهية الامام الهدي ابى الليث
السمرقندي به مطالعة آثار فقهى او پرداخته است.
ج - آثار ديگر:
١. تنبيه الغافلين (واعظ بلخى، همانجا؛ سمعانى، ٢/٢٧٤)، كتابى است اخلاقى
مشتمل بر احاديث مسند، اقوال صحابه و تابعين و حكايات پندآموز دربارة احوال
آخرت، امر به معروف، توبه، حقوق، گناهان، مذمت دنيا، فضيلت اعمال، ادعيه
و اذكار، فضائل اخلاقى و مسائل پراكندة ديگر، يكى از ويژگيهاي اين كتاب
گرايش شديد مؤلف به تقسيمات عددي در سراسر كتاب است؛ تقسيماتى از اين دست
كه حسود را ٥ عقوبت رسد (ص ١٣٧)، فقير را ٥ كرامت است (ص ١٨٢) و قهقه را ٨
آفت (ص ١٥٧). اين كتاب كه از پرآوازهترين آثار ابوليث است، در سدههاي
مختلف از مشرق تا مغرب اقصى رواج داشته است (قاض عياض، ٩٠؛ رودانى، ١٦٧؛
كتانى، ٢/٩٩٨؛ دربارة پراكندگى نسخ، نك: I/٤٤٩-٤٥٠ .(GAS, متن عربى اين اثر
بارها در هند و مصر به چاپ رسيده است. از ترجمههاي آن به زبانهاي مختلف
اينها را مىتوان شمرد: ترجمة تركى توسط ابوبكر يوسف رهاوي، نسخة خطى در
دارالكتب مصر ( فهرس، ١/١٨٩)؛ ترجمة تركى ديگر از مصطفى بن يحيى، نسخة خطى
كتابخانة توپكاپى استانبول ، TS) شم (٤ )٧٧٤ ؛ نيز براي ترجمهها، نك: حاجى
خليفه، ١/٤٨٧).
٢. بستان العارفين (واعظ بلخى، همانجا؛ عبدالقادر، ٢/١٥٣)، كتابى است كه به
نظر مىرسد راهنمايى براي واعظان و عالمان بوده است. در اين كتاب معارف
گوناگون دينى، از عقايد و فقه و علوم قرآنى و حديث و اخلاق و قصص و جز آن
به صورت گزيده و طبقهبندي شده، گرد آمده است. اين اثر بارها از جمله در
١٢٨٥ق در كلكته، ١٢٨٩ق در استانبول و ١٣٠٤ق در بمبئى به چاپ رسيده است
(براي پراكندگى نسخ، نك: I/٤٤٩ .(GAS, عبدالرزاق بن عبدالقادر صوفيانى بر
بستان العارفين شرحى نوشته است كه نسخة خطى آن در مؤسسة خاورشناسى
ازبكستان يافت مىشود (سمنوف، شم .(٢٠١١ كتاب ديگري با عنوان بستان
العارفين در شرح حال بزرگان صوفيه به زبان فارسى تأليف يافته كه گاه با
نوشتة ابوليث خلط شد است (همو، شم .(٤٠٥٣
٣. تفسير القرآن (واعظ بلخى، همانجا؛ سمعانى، ١/٥٥٤؛ عبدالقادر، ٢/١٩٦)، كه
تفسيري بر قرآن به شيوة روايى است و در بغداد (١٤٠٥-١٤٠٦ق/١٩٨٥-١٩٨٦م) به
چاپ رسيده است (براي نسخ پرشمار آن، نك: .(GAS,I/٤٤٥-٤٤٦ ترجمههايى تركى
از اين اثر از سوي احمد داعى، ابوالفضل موسى بن حسين ازنيقى و احمد بن
محمد بن عربشاه فراهم آمده است كه از كهنترين نمونههاي ادبيات تركى
عثمانى به شمار مىروند (براي نسخههاي خطى اين ترجمهها، نك: همانجا؛
هارتمان، ٥٠٣ -٤٩٧ ؛ شاخت، «دو تفسير١»، ٧٥٢ -٧٤٧ ؛ ، TS شم ١٧ -١٦ ؛ فهرس،
١/١٨٧- ١٨٨؛ براي ديگر تأليفات دربارة ابن تفسير، نك: حاجى خليفه، ١/١٤٤).
٤. قرة العيون و مفرح القلب المحزون، كتابى است منسوب به ابوليث سمرقندي
در باب عقوبت اهل كباير كه بارها از جمله در ١٣٠٠ق در بولاق در حاشية مختصر
التذكرة شعرانى و پس از ١٩٦٠م در طنطا به چاپ رسيده است. همين اثر براساس
دو نسخة خطى مصري به كوشش مصطفى عبدالقادر در عطا در ١٤٠٥ق/١٩٨٥م در بيروت
با عنوان عقوبة اهل الكبائر به چاپ رسيده است.
٥. اسرار الوحى، رسالهاي است منسوب به ابوليث مشتمل بر حديث معراج كه
نسخههاي خطى آن در كتابخانههاي برلين ( آلوارت، شم و مؤسسه خاورشناسى
ازبكستان (سمنوف، شم نگهداري مىشود. دو شرح فارسى بر اين متن در دست است:
نخست شرحى است از سيد على بن شهاب همدانى، نسخة خطى ازبكستان (سمنوف،
همانجا) و ديگري شرحى از برهانالدين محمد بختيار بخاري از رجال سدة
١٢ق/١٨م، نسخة خطى اياصوفيه ( دفتر كتبخانة اياصوفيه، شم ٢٠١٦). ترجمهاي از
متن كتاب را به زبان آلمانى، هِل در كتاب از «محمد تا غزالى٢» آورده است.
٦ -١٢. آثاري با عنوانهاي دقائق الاخبار فى ذكر الجنة و النار؛ رسالة فى
الحِكَم؛ قوت النفس فى معرفة الاركان الخمس؛ تحفة الانام فى مناقب الائمة
الاربعة (؟) الاعلام؛ اللطائف المستخرجة من صحيح البخاري؛ فضائل رمضان؛
تفسير جزء عم يتساءلون، كه نسخههاي معدود و گاه يگانة آنها به ابوليث
سمرقندي منسوب شده است ، GAS,I/٤٥٠) شم ٢٠-٢٣ ,١٤ ؛ زركلى، ٨/٢٧).
١٣-١٤. اخلاق و السمرقندية، در بلاغت منسوب به او ( مجلة المجمع، ٥/١٧٧،
١٧/٥٣٧).
١٥. مجموعهاي از حكايات و قصص منسوب به [ابوليث] سمرقندي كه ترجمة
جاوهاي آن به صورت خطى در دانشگاه ليدن موجود است (پيژو، .(٣٧١
اثري با عنوان تذكرة الاولياء به تركى عثمانى توسط اولجاي٣ در ١٩٦٥م در
آنكارا به چاپ رسيده است كه احتمالاً متن اصلى آن به فارسى بوده و
انتساب آن به ابوليث نادرست است ( ايرانيكا، .(I/٣٣٣
مآخذ: ابن حجر عسقلانى، احمد، تبصير المنتبه، دهلى، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن
قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م؛ ابوحنيفه، نعمان، العالم و
المعتلم، به كوشش محمد رواس قلعه جى و عبدالوهاب هندي ندوي، حلب،
١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابوالقاسم حكيم سمرقندي، اسحاق، السواد الاعظم، ترحمة كهن
فارسى، به كوشش عبدالحى حبيبى، تهران، ١٣٤٨ش؛ ابوليث سمرقندي، نصر،
«بستان العارفين»، در حاشية تنبيه الغالفين، دهلى، كتابخانة اشاعة الاسلام؛
همو، تفسير القرآن، به كوشش عبدالرحيم احمد زقه، بغداد،
١٤٠٥-١٤٠٦ق/١٩٨٥-١٩٨٦م؛ همو، تنبيه الغافلين، به كوشش احمد سلام، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ همو، «عقيدة»، «اصول عقايد اسلامى٤» (نك: مل، جوينبول)؛ همو،
فتاوي النوازل (با ترديد در انتساب)، كويته، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ اشعري، على،
اللمع، به كوشش ريچارد مكارتى، بيروت، ١٩٥٣م؛ اوزجندي، فخرالدين، «فتاوي»،
در حاشية الفتاوي الهندية، قاهره، ١٣٢٣ق؛ جوينى، ابراهيم، فرائد السمطين، به
كوشش محمدباقر محمودي، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ حاجى خليفه، كشف؛ خديويه،
فهرست؛ دفتر فاتح كتبخانه سى، استانبول، محمود بك مطبعه سى؛ دفتر كتبخانة
اسعد افندي، استانبول، محمود بك مطبعه سى؛ دفتر كتبخانهة اياصوفيه،
استانبول، ١٣٠٤ق؛ دفتر كتبخانة عاطف افندي، استانول، ١٣١٠ق؛ دفتر كتبخانة
لالهلى، استانبول، ١٣١١ق؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ « ذيل الجواهر المضيئة »، همراه
الجواهر المضيئة (نك: هم، عبدالقادر قرشى)؛ رودانى، محمد، صلة الخلف، به كوشش
محمد حجى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ زركلى، الاعلام؛ سخاوي، محمد، طبقات
الحنفية، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ سمرقندي، ابوطاهر، «سمريه»، همراه
قنديه (نك: هم، سمرقندي، محمد)؛ سمرقندي، محمد، قنديه، به كوشش ايرج افشار،
تهران، ١٣٦٧ش؛ سمعانى، عبدالكريم، التحبير فى المعجم الكبير، به كوشش
منيره ناجى سالم، بغداد، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ سيد، فؤاد، «نوادر المخطوطات فى مكتبة
طلعت»، مجلة معهد المخطوطات العربية، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛ «شرح الفقه الاكبر»،
منسوب به ابومنصور ماتريدي، ضمن الرسائل السبعة فى العقائد، حيدرآباد دكن،
١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ طحاوي، احمد، اصول العقيدة الاسلامية، به كوشش عبدالمنعم
صالح، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ عبادي، محمد، طبقات الفقهاء الشافعية، به كوشش
يوستاويتستام، ليدن، ١٩٦٤م؛ عبدالتواب، عبدالرحمان، «قائمة مخطوطات دارالكتب
بشبين الكوم»، مجلة معهد المخطوطات العربية، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ عبدالقادر قرشى،
الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛ فادانى، محمد ياسين، اتحاف المستفيد،
دمشق، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ « الفقه الاكبر (٢) »، منسوب به ابوحنيفه، قاهره، مكتبة
محمد على صبيح و اولاده« الفقه الاكبر(٣)، منسوب به شافعى، به ضميمة «
الفقه الاكبر (٢) »، (هم)، فهرس المخطوطات التركية العثمانية، دارالكتب
المصرية، قاهره، ١٩٨٧م؛ قاضى عياض، الغنية، به كوشش ماهر زهير جرار، بيروت،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ قاضى نعمان مغربى، دعائم الاسلام، به كوشش آصف فيضى،
قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس و الاثبات، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ كلابادي، ابوبكر، التعرف لمذهب اهل
التصوف، به كوشش عبدالحليم محمود و طه عبدالباقى مسرور، بيروت،
١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ كوپريلى، خطى؛ ماتريدي، محمد، التوحيد، به كوشش فتحالله
خليف، بيروت، ١٩٨٦م؛ همو، «عقيدة»، ضمن شرح السيف المشهور از سبكى، به
كوشش مصطفى صائم يپرم، استانبول، ١٩٨٩م؛ مجلة المجمع العلمى العربى،
دمشق، ج ٥، ١٩٢٥م، ج ١٧، ١٩٤٢م؛ مفتاح الكنوز الخفيه، پتنه، ١٩٢٢م؛
مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ نسفى، عمر، القند فى ذكر
علماء سمرقند، به كوشش نظر محمد فاريابى، رياض، ١٤١٢ق/١٩٩١م؛ واعظ بلخى،
عبدالله، فضائل بلخى، ترجمة كهن فارسى، به كوشش عبدالحى حبيبى، تهران،
١٣٥٠ش؛ هجويري، على، كف المحجوب، به كوشش والنتين ژوكوفسكى، سن
پترزبورگ، ١٩٢٦م؛ نيز:
Ahlwardt; Arshi, I. A., Catalogue of the Arabic Manuscripts in Reza Library,
Rampur, ١٩٦٦; Becker, C. H., X Materialien zur kenntnis des Islam in Deutsch -
Ostafrika n , Der Islam, Hamburg, ١٩١١, vol, II; Brinner, W. M., X Le traite
arab E Mukaddima d' Abou-l-lait... n , Journal of the American Oriental Society,
New Haven, ١٩٦٤, vol. LXXXIV; De Slane; GAL; GAL,S; GAS; Hartmann, Richard, X
Ein altosmanische kor p ? n - Kommentar n , Orientalistische Literatur -
zeitung, Leipzig, ١٩٢٤, vol. XXVII; Iranica; Juynboll, A. W. T., X Een
moslimsche Catechismus n , Bijdragen tot de taal - , land - en volkenkunde,
Dordrecht, ١٨٨١, vol. V; Khalidov; Pigeaud, Th, G. Th., Literature of Java,
Batavia, ١٩٧٠; Schacht, J., X New Sources for the Histiory of Muhammadan
Theology n , SI, ١٩٥٥, vol. I; id, X Zwei altosmanische kor p ? n Kommentare n ,
Orientalistische Literatur - zeitung, Leipziq, ١٩٢٧, vol. XXX; Semenov, A. A.,
Sobranie vostochnykh rukopisei Akademii Nauk Uzbekskoi SSR, tashkent, ١٩٥٤; TS,
T O rks ٥ e.
احمد پاكتچى