َبوُمُحَلْمم،محمد بن هشام بم عوف(١٤٨-٢٤٥ يا ٢٤٨ق/٧٦٥-٨٥٩ يا ٨٦٢م)،راوي،اديب و شاعر عصر عباسي.نام پدر او را به اختلاف،سعد،شيبان و احمد گفته‌اند(ابن نديم،٥١؛ابن حجر،٥/٤١٥؛بستاني).تبار او را ايراني و زادگاهش را اهواز نوشته‌اند(ابن نديم،همانجا؛ابوعبيد،٣/٧٨؛ابن حجر،همانجا).با اين همه،وي به بني‌سعد منتسب بود و لقب«سعدي»او از همين جاست.ظاهراً بر اين انتساب اصرار هم مي‌ورزيد،چه،روايت كرده‌اند كه وي از قبول ارثي كه از پسر عمش خليل بن اوس به وي رسيده بود،به اين سبب كه او را خويشاوند خود نمي‌دانست،سرباز زد(نكـ:ابوحيان،٢/٣٥٢-٣٥٣؛ابن حجر،همانجا).
ابومحلم بارها به مكه،بصره،كوفه و ديگر شهرها سفر كرد و نزد مشاهيري چون ابن عينيه،وكيع،جرير بن عبدالحميد،خالد بن حارث و محمد بن فضيل دانش آموخت(همانجا؛سيوطي،١/٢٥٧).يك چند نيز در باديه اقامت گزيد تا دانش لغوي و ادبي خود را نزد بدويان كمال بخشد(ابن حجر،سيوطي،همانجاها).آنگاه كه آوازه‌اي يافت،به بارگاه خلفاء و اميران راه پيدا كرد و در زمرة اديبان خاص آنان درآمد.در روايتي آورده‌آند كه واثق عباسي(حكـ٢٢٧-٢٣٢ق)او را به داوري ميان شعرهاي ابوالعتاهيه و ابونواس برگزيد و حتي در روايتي ديگر گفته‌اند كه وي به دربار فرا خوانده شد تا خواب خليفه را كه همگان از تعبيرش درمانده بودند،تعبير كند(ابوالفرج،٧/١٧٦-١٧٧؛يغموري،٢١١).سيوطي(همانجا)در روايتي از مرزباني،از حضور ابومحلم در بارگاه منتصر(حكـ:٢٤٧-٢٤٨ق)نيز خبر داده كه البته در صورتي مي‌توان آن را پذيرفت كه تاريخ وفات شاعر ٢٤٨ق بوده باشد.نيز او خود روايت كرده كه چون عبدالله بن طاهر به خراسان مي‌رفت،با او در يك كجاوه نشست و در ري،شعري هم برايش سرود(ابن خلكان،٣/٨٦).
حافظة نيرومند ابومحلم،پيوسته زبان‌زد بزرگان بوده است و داستانهايي نيز در اين باره آورده‌اند(نكـ:ابن نديم،٥٢؛يغموري،٢١١-٢١٢؛ابن حجر،همانجا؛سيوطي،١/٢٥٧-٢٥٨).همين حافظة نيرومند و اندوخته‌هاي گستردة او در شعر،لغت،ادب و ايام العرب از او راوي و منتقدي برجسته ساخته بود.نمونه‌هاي متعددي از روايات ادبي و تاريخي او را در منابع كهن مي‌توان ديد(مثلاً نكـ:مبرد،١/٥١،٥٨،١٩١،٣/١١٢٧،١١٣٠؛ابن عبدربه،٣/٣٠؛قالي،٤٨-٥٦،جمـ؛ابواحمد عسكري،٤٢،٩٦-٩٨،١٧٦،١٩٨؛شمشاطي،٢/٤٤؛ابوعلي مرزوقي،٢/٣٩).در ميان حكايات و نوادري كه ابومحلم نقل كرده،گاه نكته‌هاي جالب توجهي دربارة برخي عقايد و روسم اعراب بدوي ديده مي‌شود(مثلاً نكـ:ابواحمد عسكري،١٩٨؛ابوحيان،٣/٦٥٨؛ابن ابي الحديد،١٩/٤٠٤).
از اشعار ابومحلم جز پاره‌هايي پراكنده كه برخي از آنها ابيات هجوآميز است،در دست نيست(مثلاً نكـ:مرزباني،٣٧٠؛ابن خلكان،همانجا).٣كتاب نيز با عنوانهاي الانواء خلق الانسان و الخيل به وي نسبت داده شده كه هيچ يك به دست نيامده است(نكـ:ابن نديم،همانجا؛GAS,VII/٣٤٧-٣٤٨,VIII/٤٢).
ابن نديم در وصف ابومحلم گفته است كه مردي خودپسند بود و كلامي فاخر و بياني متكلّف داشت(ص٥١).نيز از قول همو و ابن سكيت او را شيعي خوانده‌اند(صفدي،٥/١٦٧؛ابن حجر،همانجا)،اما دليلي در تأييد يا رد اين گفته‌ها در دست نيست.
مآخذ:ابن ابي‌الحديد،عبدالحميد،شرح نهج البلاغة،به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،قاهره،١٩٦٣م؛ابن حجر عسقلاني،احمد،لسان الميزان،حيدرآباد دكن،١٣٣١ق؛ابن خلكان،وفيات؛ابن عبدربه،احمد،العقد الفريد،به كوشش احمد امين و ديگران،بيروت،١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ابن نديم،الفهرست؛ابواحمد عسكري،حسن المصون في الادب،به كوشش عبدالاسلام محمد هارون،كويت،١٩٨٤م؛ابوحيان توحيدي،علي،البصائر و الدّخائر،به كوشش ابراهيم كيلاني،دمشق،١٩٦٤-١٩٦٦م؛ابوعبيد بكري، عبدالله،سمط اللّالي،به كوشش عبدالعزيز ميمني،قاهره،١٣٥٤ق/١٩٣٦م؛ابوعلي مرزوقي،الازمنة و الامكنة،حيدرآباد دكن،١٣٣٢ق؛ابوالفرج اصفهاني،الاغاني،قاهره،١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛بستاني؛سيوطي،بغية الوعاة،به كوششمحمد ابوالفضل ابراهيم،قاهره،١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛شمشاطي،علي،الانوار و محاسن الاشعار،به كوشش محمد يوسف،كويت،١٣٩٩ق/١٩٨٧م؛صفدي،خليل،الوافي بالوفيات،به كوشش س.ددرينگ،بيروت،١٣٨٩ق/١٩٧٠م؛قالي،اسماعيل،ذيل الامامي و النوادر،بيروت،دارالكتب العلمية؛مبرد،محمد،الكامل،به كوشش محمد احمد دالي، بيروت،١٤٠٦ ق/١٩٨٦م؛مرزباني،محمد،معجم الشعراء،به كوشش عبدالستار احمد فراج،قاهره،١٣٧٩ق/١٩٦٠م؛يغموري، يوسف،نورالقبس،مختصرالمقتبس محمد بن عمران مرزباني،به كوشش رودلف زلهايم،بيروت،١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛نيز: GAS
ناهيد ظفري