دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥١٢
| ابو الکرم شهرزوری جلد: ٦ شماره مقاله:٢٥١٢ |
اَبوالكَرَم شَهرزوري، مبارك بن حسن بن احمد (١٧ ربيع الثاني ٤٦٢-٢٢ ذيحجة
٥٥٠ق/٢ فورية ١٠٧٠-١٦ ژانوية ١١٦٥م)، مقري و محدث شهرزوري ساكن بغداد. وي در بغداد
به فراگيري قرائت و حديث پرداخت و از استاداني چون ابن سوار، عبدالسيد بن عتاب،
رزقالله بن عبدالوهاب تميمي، ثابت بن بندار و ابوسعيد احمد اكفاني قرائت آموخت.
سفري نيز به دمشق نمود و در آنجا نزد گروهي از مشايخ قرائت، همچون علي بن فرح
دينوري، ابوالخطاب علي بن جراح و حسين بن علي رهاوي دانش آموخت (ذهبي، معرفه،
٢/٤١٣؛ ابن جزري، غايه، ٢/٣٨).
ابوالكرم كه قرائات دهگانه را از طرق بسيار در روايت خود داشت، پس از درگذشت سبط
خياط به عنوان برجستهترين شيخ قرائت در عراق شناخته شد (ذهبي، همانجا). در زمرة
شاگرداني كه نزد وي به فراگيري قرائت پرداختند، عمر بن بكرون، محمد بن محمد بن كيال
حلي، يحيي بن حسين اواني، علي بن احمد دباس و عبدالعزيز بن ناقد را ميتوان برشمرد
(نك: همان، ٢/٤١٣-٤١٤؛ ابن جزري، همان، ٢/٣٨-٣٩).
ابوالكرم در زمينة حديث هم از سعة روايت برخوردار بود (ابن ايبك، ٢٢٣) و از كساني
چون ابوالفضل ابن خيرون، طٍراد زينبي و اسماعيل بن مسعده اسماعيلي استماع حديث كرد
و از افرادي مثل ابن نقور، ابن هزار مرد صريفيني، عبدالصمد بن مأمون و ابوالحسين
ابن مهتدي اجازة روايت گرفت (سمعاني، ٨/١٨٢؛ ذهبي، سير، ٢٠/٢٨٩؛ دربارة استماع او
از ابومحمد سراج، نك: ياقوت، بلدان، ٣/٣٤٢).
در شمار آناني كه از او حديث آموخته و استماع كردهاند، ابوسعد سمعاني، ابوالمظفر
خزاعي، ابوالمعالي هيتي و خطيب طوسي را ميتوان نام برد (نك: سمعاني، همانجا؛ ابن
مستوفي، ٤١، ١٠٢، ١٨١، جم؛ براي ديگر شاگردان وي، نك: ابن فوطي، ٤(٢)/٨٨٣،
٤(٣)/٣٣١، ٣٣٤؛ ابن صابوني، ٣٢٤، ٣٤٧؛ ذهبي، همان، ٢٠/٢٩٠).
شايان ذكر است كه نام ابوالكرم گاه به عنوان حلقهاي در سلسلة روايي آثار پيشينيان،
چون ابن ابيالدنيا و مفضل جندي و ابوسحاق شيرازي به چشم ميخورد (نك: وادي اشي،
٢٣٠؛ برزالي، ٢/٥٥١؛ ابن جزري، همان، ٢/٣٨).
ابوالكرم در بغداد درگذشت و پس از آنكه ابوالحسن ابن خل فقيه ٢ بار بر پيكر وي نماز
گزارد، او را در باب حرب نزديك مقبرة خطيب بغدادي دفن كردند (ياقوت، ادبا، ١٧/٥٢؛
ابن جزري، همان، ٢/٤٠).
ابوالكرم كتابي با عنوان المصباح الزاهر في القراءات العشر البواهر، به رشتة تحرير
آورده است كه ابن حزري در كتاب خود النشر آن را يكي از منابع اساسي خود قرار داده و
در جايجاي كتاب با ذكر نام مؤلف يا نام كتاب از آن سود جسته است (١/٩٠-٩١، جم(.
نسخههاي خطي متعددي از اين كتاب در كتابخانههاي بودليان در بريتانيا، آصفية هند،
كوپريلي، نور عثمانيه، خراجي اوغلي و لالهلي در تركيه يافت ميشود (نك: پرتسل،
٣٩-٣٨؛ GAL, S, I/٧٢٣؛ الفهرس، ١/١١٠-١١). حاجي خليفه (١/٨٢٢) و به تبع او برخي
ديگر علاوه بر اين اثر، كتابي با نام الذخائر به ابوالكرم منتسب كردهاند كه ظاهراً
ناشي از خلط وي با عالم معاصرش مجلي بن جميع مخزومي است كه اثري با عنوان الذخائر
داشته است (نك: ذهبي، همان، ٢٠/٢٩١). ضمناً در فهرست كتابخانة نور عثمانيه، نسخة
خطي اثري از ابوالكرم با عنوان المفردات في القراءات السبع معرفي شده كه انتساب آن
به وي جاي تأمل دارد (الفهرس، ١/١١١).
مآخذ: ابن جزري، محمد، غايه النهايه، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛
همو، النشرفي القراءات العشر، به كوشش علي محمد ضياع، قاهره، كتابخانه مصطفي محمد،
ابن ايبك، احمد، المستفاد من تاريخ بغداد حيدرآباد دكن، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ ابن صابوني،
محمد بن علي، تكمله اكمال الاكمال، به كوشش مصطفي جواد، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن
فوطي، عبدالرزاق بن احمد، تلخيص مجمع الآداب، به كوشش مصطفي جواد، دمشق، ١٩٦٢م؛ ابن
مستوفي، مبارك بن احمد، تاريخ اربل، به كوشش سامي صقار، بغداد، ١٩٨٠م؛ برزالي،
قاسم بن محمد، مشيخه قاضي القضاه ابن جماعه، به كوشش موفق بن عبدالله، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ حاجي خليفه، كشف، ذهبي، محمد بن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و محمد نعيم عرقسوسي، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م همو، معرفه القراء الكبار، به كوشش
محمد سيد جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ سمعاني، عبدالكريم بن محمد، الانساب،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ الفهرس الشامل، علوم قرآني (قرائات)، عمان، ١٩٨٧م؛ وادي
آشي، محمد بن جابر، برنامج، به كوشش محمد محفوظ، بيروت، ١٩٨٢م؛ ياقوت، ادبا، همو،
بلدان، نيز:
GAL; s; pretai,o., ’’ Die wissensnhaft der koranlesung‘‘, islamica, leipzig,
١٩٣٤, vol. VI.
فرامرز حاجمنوچهري