ابوالفضل ساوٍَجي، مجدالدين محمد بن فضل اللـه ساوجي (١٢٤- ذيحجة ١٣١٢ق/١٨٣٢- مة ١٨٩٥م) خوشنويس، طبيب، اديب و شاعر. ميرزا ابوالفضل از بازماندگان ايل شاملو بود كه به روزگار صفويان در خراسان مي‌زيستند و سپس در ساوه اقامت گزيدند (نك‌: بياني، احوال و آثار، ١/٢٩). وي در ساوه زاده شد و در تهران پرورش يافت. پدرش ميرزا فضل اللـه از اطباي مشهور و از دانشوران و خوشنويسان نامدار روزگار خود بود (اعتمادالسلطنه، المآثر، ١٩٩؛ ديوان بيگي، ٣/١٥٠٨).
ابوالفضل علوم متداول زمان خود چون طب، حكمت، رياضي، ادبيات و هنر خوشنويسي را در تهران آموخت، در هيچيك از منابع نوشته شده به روزگار او از استادان وي يادي نشده است، اما بايستي بيشترين بخش از اين دانشها را در مكتب پدر آموخته باشد. ٢٣ ساله بود كه در رديف دانشمندان طراز اول ايران درآمد (هدايت، ٩٠١). به همين سبب به هنگام تأليف نامة دانشوران ناصري وي يكي از چهار تني بود كه براي تدوين آن برگزيده شدند (نامة دانشوران، ١/٥، ديباچه). به نوشتة معصوم عليشاه (٣/٥٨٤) بخش مهمي از مطالب دو جلد نخست چاپ سنگي اين دانشنامه كه اولي در زمان زندگي او و دومي همزمان با مرگ وي به چاپ رسيده (نامة دانشوران، ٢/٣، ديباچه)، انشا و ترجمة اوست. چنانكه از ديباچة مجلد اول كتاب برمي‌آيد، وي نه تنها در فضل و دانش برتر از سه تن ديگر بوده و به همين سبب نامش مقدم بر ديگران آمده، بلكه بر شمس‌العلما يكي از چهار تن مؤلف كتاب سمت استادي داشته است (همانجا). همراه بودن وي با اعتمادالسلطنه به هنگام عرضة جزوه‌هاي آماده شدة كتاب به اصرالدين شاه (اعتمادالسلطنه، روزنامة خاطرات، ٧٢٢، ٧٧٦) و نيز نوشتة خود او در پايان مجلد ششم نسخة خطي نامة دانشوران موجود در كتابخانة سلطنتي سابق، بيانگر سهم بزرگ او در تدوين اين دانشنامه است (بياني، احوال و آثار، ١/٣٠).
او طبيب خانوادگي بعضي از شاهزادگان و اعيان عصر ناصري بود و از خزانة دولتي مستمري مي‌گرفت و بابت كار طبابت خود حق‌الزحمه‌اي دريافت نمي‌كرد (نجم‌آبادي، ١٥١). معاصرانش او را نه تنها به سبب فضل و دانش، بلكه به علت داشتن منشي انساني ستوده‌اند (معصوم عليشاه، هدايت، همانجاها؛ اصفهاني، ٥٠٩). ميرزاابوالفضل در كتابت اقلام نستعليق، شكسته نستعليق و شكسته تعليق از استادان مسلم به شمار مي‌آيد. قلم نسخ را نيز خوش مي‌نوشته است. كتيبه‌هاي بسياري از بناهاي سلطنتي عصر ناصري به قلم او بوده است كه بعضي چون كتيبة سر در باب همايون و بناي سفارت عثماني از ميان رفته و برخي ديگر چون كتيبه‌اي در وصف بنا و ماده تاريخ ساختمان تالار آينة كاخ گلستان (١٢٩٩ق/١٨٨٢م) در زير گيلويي مقرنس و آينه‌كاري اين تالار به قلم نستعليق جلي (ذكاء، ٢٢٠-٢٢٥) و كتيبه‌اي در آستانة حضرت عبدالعظيم و كتيبة قنات ناصري قم هنوز برجاست (اعتمادالسلطنه، المآثر والآثار، ٢٠٢،بياني، احوال وآثار، ١/٣٠-٣١، نجم‌آبادي، ١٤٩؛ مدرسي، ١/٧٤-٧٥).
از ديگر آثار او يك نسخه خطي تهذيب المنطق با تاريخ ١٢٨٦ق (بياني، فهرست نمونة خطوط، ١٥٧-١٥٨)، ‌يك نسخه آداب المشق بابا شاه اصفهاني با تاريخ ١٢٦١ق موجود در كتابخانه سلطنتي سابق يك نسخه كلام الملوك با تاريخ ١٢٦١ق در كتابخانة ‌مجلس و نيز شمار بسياري مرقعات و قطعات خط خوش در كتابخانه‌ها و مجموعه‌هاي خصوصي بازمانده است (بياني، احوال و آثار، ١/٣١-٣٢؛ آتاباي، ١٠٢). بياني از يك قبالة‌ فروش سه باب دكان ملكي ابوالفضل موجود در مجموعه شخصي خود نام برده و آنرا از نفايس آثار خوشنويسي خوانده است.
از او علاوه بر بخشهايي از تراجم احوال دانشمندان كه در نامه دانشوران ناصري به چاپ رسيده يك نسخه ديوان اشعار خود وي به قلم نستعليق كتابت جلي و شكسته تعليق غبار عالي با تاريخ ١٢٧٤ق/١٨٥٨م در كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار (فهرست‌، ٢/٦٧٠-٦٧١؛بياني، احوال و آثار، ١/٣١) و چند رساله در طب و رياضي بازمانده كه به چاپ نرسيده است (نجم‌آبادي، ١٥٤).
پيكر او را در مقبرة ميرزا زين‌العابدين (امام جمعه تهران به روزگار ناصرالدين شاه) معروف به سرقبرآقا در جنوب تهران خاك سپردند (معصوم عليشاه، ٣/٥٨٤).
مآخذ: آتاباي، بدري،فهرست مرقعات كتابخانه سلطنتي تهران ١٣٥٣ش؛ اصفهاني، ميرزا طاهر ديباچه نگار، گنج شايگان، تهران ١٢٧٢ق؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسنخان، روزنامه خاطرات، تهران، ١٣٥٠ش؛ همو، المآثر والآثار، تهران، ١٣٠٦ق؛بياني، مهدي احوال و آثار خوشنويسان، تهران، ١٣٢٩ش؛ همو، فهرست نمونه خطوط كتابخانه شاهنشاهي ايران تهران ١٣٢٩ش؛ ديوان بيگي شيرازي سيداحمد، حديقه الشعراء، به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران، ١٣٦٦،ش؛ ذكاء، يحيي ،تاريخچه ساختمانهاي ارگ سلطنتي تهران و راهنماي كاخ گلستان تهران، ١٣٤٩ش، فهرست كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار تهران، ١٣١٦-١٣١٨ش، مدرسي طباطبائي، حسين، تربت پاكان، قم، ١٣٣٥ش، معصوم عليشاه، محمد طرائق الحقائق، به كوشش محمد جعفر محجوب تهران، ١٣٢٨-١٣٤٥ش؛ نامة دانشوران ناصري، تهران، ١٢٩٦-١٣١٢ق؛ نجم‌آبادي، محمود ميرزا ابوالفضل ساوجي، مجله جهان پزشكي ١٣٣٩ش، س ١٤، شم‌ ٦؛ هدايت، رضاقليخان، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٤٠ش.
محمد حسن سمسار