دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥٤٦
| ابومسلم خولانی جلد: ٦ شماره مقاله:٢٥٤٦ |
اَبو مُسْلِمِ خولاني،عبدالله بن ثُوَب،از تابعين مشهور.او به ابن مِشكَم نيز
شهرت داشته است(كلبي،١/٢١٥؛بلاذري،٢/٢٧٧؛ابن منجويه،١/٣٥٧).از قبيلة قحطاني
بنوخولان يمن بود كه بيشتر ايشان در شام ساكن شدند(سمعاني،٥/٢٣٤؛ابن
خلكان،١/١٤٢،٢/٥١١).نام پدرش را به صورتهاي ايوب و عوف نيز ضبط كردهاند(ابن
حزم،٤١٨؛بخاري،٣(١)/٥٩؛ابن منجويه،همانجا،قس:٢/٤٠١)كه احتمالاً تصحيفي از صورت اصلي
هستند(براي صورتهاي گوناگوني از نامهاي او،نكـ:ذهبي،٤/٧-٨؛ابن
حجر،تهذيب،١٢/٢٣٥).برخي پدرش ثوب را از اصحاب به شمار آوردهاند(ابن حبان،٥/١٨؛ابن
حجر،الاصابة،١/٢١٣،٧/١٨٦).
آگاهيهاي ما دربارة زندگي ابومسلم بسيار اندك و در موارد فراواني ضد و نقيض و
افسانهآميز است.خلط ميان او و ديگران نيز بر ابهام دربارة شخصيت وي ميافزايد.با
آنكه نسبت خولاني خود نشانة روشني از انتساب اوست،از ابومسلم نقل شده است
كه«عراقي»و از مردم بصره است(نكـ:ابن سعد،٧/٤٤٨؛ابن عساكر،٤٩١).در اين مورد،احتمال
آن ميرود،وي با اُهْبان بن صيفي غفاري كه ابومسلم كنيه داشت و در بصره ميزيست و
او را اصحاب دانستهاند،خلط شده باشد(نكـ:ابونعيم،معرفة،٢/٣١٢؛ابن اثير،١/١٣٨).
گفتهاند كه ابومسلم دوران جاهليت را درك كرد،آنگاه اسلام آورد و هنگامي كه از يمن
به مدينه آمد،ابوبكر به خلافت رسيده بود(ذهبي،٤/٨؛ابن عبدالبر،٣/٨٧٦؛خولاني،٥٩؛ابن
قيسراني،١/٢٧١).روايتي هم نشان ميدهد كه او در«عامِ حنين»مسلمان
شد(ابونعيم،حلية،٥/١٢٠؛قس:ابن عساكر،٤٨٩).
باتوجه به ملاقات ابومسلم خولاني با معاذ بن جبل(د١٧يا ١٨ق،نكـ:ذهبي،١/٤٦١)در دمشق
با حمص(نكـ:احمد بن حنبل،٥/٢٣٦-٢٣٧؛ابن جوزي،٤/٢١٣؛ابن عساكر،٤٩٢)،ميتوان احتمال
داد كه ابومسلم در حدود اين سالها در شام ساكن بوده است.
گفتهاند كه به هنگام آغاز مخالفتهاي معاويه با امام علي(ع)،ابومسلم خولاني به
همراه جمعي از قاريان شامي به منظور اعتراض به وقوع جنگ،نزد معاويه رفت و سپس از
جانب او نامهاي براي امام علي(ع)برد و نزد امام،ضمن ستايش عثمان،تقاضاي معاويه
مبني بر استرداد قاتلان عثمان را تكرار كرد(نكـ:نصر بن مزاحم،٨٥-٨٦؛زبير بن
بكار،٢٩٩-٣٠٠؛بلاذري،همانجا؛دينوري،١٦٢-١٦٣)و سخنانش در انجام اين مأموريت،نشان از
تمايل او به جنگ دارد(نصر بن مزاحم،همانجا؛بلاذري،٢/٢٧٩؛نيز نكـ:زبير بن
بكار،همانجا).با اينهمه از همراهي ابومسلم با معاويه در پيكار صفين اطلاعي در دست
نيست.تنها اقدام نظامي كه به مشاركت او در آن اشاره شد،به اواخر عمر ابومسلم
بازميگردد.ابن عساكر(ص٥٢٣)او را از ياران بُسربن ابي اَرطاة سردار معاويه در برخي
جنگها معرفي ميكند.
دربارة مرگ وي نيز اختلاف فراوان وجود دارد:برخي زمان مرگ او را در اختلاف معاويه و
پيش از درگذشت بسربن ابي ارطاة ذكر ميكنند(بخاري،ابنحبان،همانجاها).گر چه رواياتي
نشان ميدهند كه معاويه از مرگ ابومسلم متأسف شده بود(خولاني،٦٣؛ابن عساكر،٥٢٤)،اما
برخي تاريخ مرگ او را در ٦٢ يا ٦٤ ق ياد كردهاند(صفدي،١٧/١٠٠؛ابن شاكر،٢/١٦٩؛ديار
بكري،٢/٣٠٠)و روايتي نشان ميدهد كه پس از مرگ يزيد هم زنده بوده
است(بلاذري،٤(٢)/٦٠-٦١).با وجود خلطها و افسانهها دربارة ابومسلم،روايات مذكور جاي
ترديد بسيار دارند.قبري در قرية خولان،در نزديكي دمشق به ابومسلم منسوب است(ابن
شداد،١٨٣؛ياقوت،٢/٤٩٩؛ابن بطوطه،١/١١٥).
گفتهاند كه ابومسلم از صحابهاي چون عمرخطاب،ابوعبيده جراح،معاذ بن جبل و بلال بن
رباح روايت ميكرده و كساني چون ابوقلابه و ابوادريس خولاني و عطاءبن ابي رباح از
او روايت كردهاند(مسلم بن حجاج،١٨٠؛ابن عبدالبر،٤/١٧٥٧؛خولاني،٥٥؛ابن
عساكر،٤٨٣).شهرت اصلي ابومسلم،به زهد و پارسايي است،چنانكه او را يكي از«زهّاد
ثمانيه»شمردهاند(ابن عبدربه،٣/١٧١؛ابن جوزي،٤/٢٠٩).در پارهاي مآخذ نيز،به او
سخنان زاهدانه و حكمتآميز نسبت داده شده است(نكـ:ابن مبارك،٥٢٨؛ابن
عبدربه،١/٢٤٧؛خولاني،٥٩-٦٠).ابونعيم اصفهاني(حلية،٢/١٢٢-١٣١،٥/١٢٠-١٢٢)بسياري از
اينگونه سخنان وگاه كراماتي شگفتانگيز را از ابومسلم خولاني ذكر كرده و برخي از
اين داستانها به تأليفات سدههاي بعد نيز راه يافته است(مثلاً نكـ:ابن
عبدالبر،٤/١٧٥٨؛قشيري،١٨٥؛ابن عساكر،٤٩٣-٤٩٥،٥٠٣؛صفدي،همانجا).در مآخذ شيعي،ابومسلم
به سبب مواضعش در قبال جنگ صفين،مطعون و«فاجر»شمرده شده است(نكـ:كشي،٩٧).البته
نبايد از نظر دور داشت،آنچه طوسي(ص٥)در باب روي گرداندن ابومسلم از اميرالمؤمنين
علي(ع)آورده است،بيترديد در نتيجة خلط با ابومسلم اُهبان بن صيفي است كه به او
كرامتي نيز منسوب شده است(نكـ:ابن اُهبان بن صيفي است كه به كرامتي نيز منسوب شده
است(نكـ:ابن سعد،٧/٨٠).
مآخذ:ابن اثير،علي بن محمد،اسدالغابة،قاهره،١٢٨٠ق؛ابن بطوطه،محمد بن
عبدالله،رحلة،به كوشش محمد عبدالمنعم عريان،بيروت،١٩٨٧م؛ابن جوزي،عبدالرحمن بن
علي،صفة الصفوة،به كوشش محمود فاخوري و محمد رواس قلعهجي،بيروت،١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ابن
حبان،محمد،التقات،حيدرآباد دكن،١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ابن حجر،عسقلاني،احمد بن
علي،الاصابة،قاهره،١٣٢٨ق؛همو،تهذيب التهذيب،حيدرآباد دكن،١٣٢٧ق؛ابن حزم،علي بن
احمد،جمهرة انساب العرب،بيروت،١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ابن خلكان،وفيات؛ابن سعد،محمد،الطبقات
الكبري،بيروت،دار صادر؛ابن شاكر كتبي،محمد،فوات الوفيات،به كوشش احسان
عباس،بيروت،١٩٧٤م؛ابنشداد،محمد بن علي،الاعلاق الخطيرة،به كوشش سامي
دهّان،دمشق،١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ابن عبدالبر،يوسف بن عبدالله،الاستيعاب،به كوشش علي محمد
بجاوي،قاهره،١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ابن عبدربه،احمد بن محمد،العقد الفريد،به كوشش احمد امين و
ديگران،قاهره،١٣٦٧ق/١٩٤٧م؛ابن عساكر،علي بن حسين،تاريخ مدينة دمشق،به كوشش شكري
فيصل،دمشق،١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ابن قيسراني،محمد بن طاهر،كتاب الجمع،حيدرآباد دكن،١٣٢٣ق؛ابن
مبارك،عبدالله،الزهد و الرقائق،به كوشش حبيب الرحمان اعظمي،هند،١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ابن
منجويه،احمد بن علي،رجال صحيح مسلم،به كوشش عبدالله ليئي،بيروت،١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ابونعيم
اصفهاني،احمد بن عبدالله،حلية الاولياء،به كوشش محمد امين
خانجي،قاهره،١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛همو،معرفة الصحابة،به كوشش محمد راضي حاج
عثمان،مدينه/رياض،١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛احمد بن حنبل،مسند،قاهره،١٣١٣ق؛بخاري،اسماعيل،التاريخ
الكبير،حيدرآباد دكن،١٣٧٧ق/١٩٨٥م؛بلاذري،احمد بن يحيي،انساب الاشراف،ج٢،به كوشش
محمد باقر محمودي،بيروت،١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ج٤،به كوشش ماكس شلوسينگر، بيتالمقدس، ١٩٣٦م؛
خولاني، عبدالجبار، تاريخ داريا،به كوشش سعيد افغاني،دمشق،١٩٧٥م؛ديار
بكري،حسين،تاريخ الخميس، بولاق، ١٢٨٣ق؛ دينوري، احمد بن داوود، الاخبار الطوال،به
كوشش عبدالمنعم عامر،قاهره،١٣٧٩ق/١٩٥٩م؛ذهبي،محمد بن احمد،سير اعلام النبلاء،به
كوشش شعيب ارنؤوط،بيروت،١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛زبير بن بكّار،الاخبار الموفقيات،به كوشش سامي
مكي العاني،بغداد،١٩٧٢م؛سمعاني،عبدالكريم بن محمد،الانساب،حيدرآباد
دكن،١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛صفدي،خليل بن ايبك،الوافي بالوفيات،به كوشش دُرُتئا
كراوولسكي،بيروت،١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛طوسي،محمد بن
حسن،رجال،نجف،١٣٨٠ق/١٩٦١م؛قشيري،ابوالقاسم،الرسالة
القشيرية،قاهره،١٣٥٩ق/١٩٤٠م؛كشي،محمد،معرفة الرجال،اختيار طوسي،به كوشش حسن
مصطفوي،مشهد،١٣٤٨ش؛كلبي،هشام بن محمد،نسب معدّ و اليمن الكبير،به كوشش ناجي
حسن،بيروت،١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛مسلم بن حجاج،الكني و الاسماء،به كوشش مطاع
طرابيشي،دمشق،١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛نصر بن مزاحم،وقعة صفين،به كوشش عبدالسلام محمد
هارون،قاهره،١٣٨٢ق؛ياقوت،بلدان.