دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٤٦٨

اَبوالفَضل هَرَوي، احمدبن ابي اسعد (ابي سعيد) منجم و رياضي‌دان ايراني در سده ٤ق/١٠م از زندگي و احوال او آگاهي چنداني دردست نيست از شهرت و نسبت وي مي‌توان احتمال داد كه زادگاهش هرات بوده است تاريخ دقيق وفات او نيز دانسته نيست و احتمالاً ميان سالهاي ٣٨٠-٣٩٠ق/٩٩٠-١٠٠٠م درگذشته است (قرباني، زندگي نامه، ٩٩-١٠٠، ٢١٨/VI، ٣٢٩/V، GAS). وي در زمان ركن‌الدوله ديلمي (حك‌: ٣٣٥-٣٦٦ق/٩٤٦-٩٧٧م) در ري مي‌زيسته و هم‌عصر دانشمنداني چون ابوجعفر خازن (ﻫ م) و خجندي بوده است (بيروني، تحديد، ٧٠، ٢٢٦، قرباني، رياضي‌دان،١١٧). مدتي نيز در جرجان اقامت داشته زيرا به گفته بيروني (همان، ٢٣١) وي در٣٧١ق عرض آن شهر را محاسبه كرده است. از اين نكته و نيز از ديگر اشارات متعدد بيروني (مثلاً القانون،١/٦٦، ٢/٦١٢، تحديد، ٧٠، ١٣٤-١٣٥، ٢٠١-٢٠٢، ٢٢٦. ٢٣١) دربارة او و آثارش مي‌توان دريافت كه آراء رياضي و نجومي هروي مورد توجه دانشمندان بزرگ آن عصر بوده است. وي عرض ري را نيز محاسبه كرده بود و بيروني اندازه‌هاي مختلفي را كه هروي در محاسبه ارتفاع خورشيد در ري به دست آورده، ‌دقيقاً ذكر كرده است (همان، ٧٠، ٢٢٦، القانون، ٢/٦١٢).
مهم‌ترين اثر هروي كتابي است به نام كتاب منالاوس في الاشكال الكريه مما اصلحه احمدبن ابي سعد الهروي، كه درواقع روايت اصلاح شده‌اي است از كتاب اكرمنلائوس، اين كتاب در سده ٣ ق از يوناني به عربي ترجمه شده و ماهاني رياضي‌دان و منجم ايراني در همان سده تا شكل دهم از مقاله دوم آنرا تصحيح كرده بود، اما چون با گذشت زمان در متن اخير خلل بسيار راه يافته بود، هروي به اصلاح مجدد آن پرداخت اين متن اصلاح شده مورد توجه دانشمنداني چون ابونصر منصور بن عراق (ﻫ م) و خواجه نصيرالدين طوسي بوده است (تهراني، ١٥١، قرباني، نسوي نامه،‌١٥٥-١٥٦،‌ زندگي نامه، همانجا). دو نسخه از اين كتاب در استانبول و ليدن موجود است (كراوزه، ٧١٢/II، ٨٥٤/I، S، GAL، ٣٢٩/V، GAS). برگزيده‌هايي از آنرا نيز ماكس كراوزه به آلماني ترجمه و منتشر كرده است (قرباني، همانجا). كتاب ديگري نيز به نام المدخل الصاحبي به هروي نسبت داده شده كه اكنون دردست نيست، اما بيروني در تحديد نهايات الاماكن (ص ١٣٤-١٣٥) برخي از مطالب آن را نقل كرده و مثلاً اين نظر او را كه با كسوف خورشيد نيز مي‌توان اختلاف طول جغرافيايي شهرها را تعيين كرد مردود دانسته است. نظر ياد شده ظاهراً در ميان منجمان، و رياضي‌دانان اسلامي منحصر به فرد بوده است (همايي، ٩٤).
مآخذ: بيروني. ابوريحان، تحديد نهايات الاماكن لتصحيح مسافات المساكن به كوشش محمد بن تاويت طنجي، ‌آنكارا، ١٩٦٢م؛ همو القانون المسعودي، حيدرآباددكن، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ تهراني، جلال‌الدين گاهنامه، تهران، ١٣٥٠ق/١٩٣٢م، قرباني، ابوالقاسم، رياضي‌دانان ايراني، تهران، ١٣٥٠ش؛ هموزندگي نامه رياضي‌دانان دوره اسلامي، تهران. ١٣٦٥ش؛ همو، نسوي نامه، تهران ١٣٥١ش؛ همايي. جلال‌الدين مقدمه بر التفهيم بيروني تهران انجمن آثار ملي نيز:
K rause, max, ”Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker“, Beitrdge zur Erschliessung der arabischen Handschriften in Istanbui und Anatolien, Frankfurt, ١٩٨٦; GAS.
زهرا يميني