دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥٦٠

َبوالْمَعاليِ لاهوري،،خيرالدين بن رحمت‌الله(٩٦٠ـ١٠٢٤ق/١٥٥٣ـ١٦١٥م)،عارف طريقة قادريه و مؤلف آثار فارسي در هند و پاكستان.نياكان او كه از سادات كرمان بودند،در اوايل قرن ١٠ق/١٦م،به پنجاب رفتند و در آنجا ساكن شدند(غلام سرور،١/١٤٩؛ظهورالدين،٢٤ـ٢٥).ابوالمعالي در شيرگره(پنجاب)زاده شد(همو،٢٤).عموي او شيخ داوود كرماني از عارفان نامدار طريقة قادريه بود(نكـ:بداوني،٣/٢٨ به بعد).ابوالمعالي داماد و مريد شيخ داوود بود و پس از وفات وي جانشين او شد(همو،٣/٣٠؛كشميري،٢٧).در ١٠١١ق كه ابوالمعالي به لاهور رفت،شمار بسياري به حلقة مريدان او درآمدند(غلام سرور،همانجا؛ظهورالدين،٢٦).دانشمندان و بزرگاني همچون عبدالحق محدّث دهلوي،عبدالقادر بداوني و ملك‌الشعراء فيضي،ابوالمعالي را بزرگ و محترم مي‌داشتند و ميان او و آنان مكاتبات دوستانه برقرار بود(بداوني،٣/١٠٤ـ١٠٥؛ظهورالدين،٢٨،٣٤ـ٣٥).عبدالحق دهلوي براي ديدار او از دهلي به لاهور شتافت و به اشارة همو شرح مشكوة‌المصابيح را به پايان برد(دهلوي،٣٨١ به بعد).ابوالمعالي در ١٠٢٤ق در لاهور وفات يافت(ظهورالدين،٢٦؛غلام سرور،١/١٥٠؛قس:كشميري،٢٨).آرامگاه او در لاهور زيارتگاه مردم است(غلام سرور،همانجا).
آثار:١.تحفة القادرية،در مناقب و كرامات شيخ عبدالقادر گيلاني،در ١٣١٠ق در سيالكوت(پاكستان)به چاپ رسيده و به اردو نيز ترجمه و طبع شده است.مؤلف،گزيده‌اي نيز از آن به نام فوايد غريب فراهم كرده بود(اختر راهي،٢٠٦؛منزوي،١١/٨٨٦-٨٨٧؛استوري،I(٢)/٩٧٨).٢.حلية سيدعالم(ص)،كه غلام سرور از آن به عنوان يكي از آثار عمدة ابوالمعالي نام برده است(همانجا).٣.زعفران زار،مجموعه‌اي است در ٤«چمن»،در نقل روايات مربوط به اخلاق و اقوال و مطايبات رسول اكرم(ص).ترجمة اردوي آن در لاهور چاپ شده است.٤.شوقيه،در بيان كيفيت مناجات و احوالِ شوق و بي‌قراري صوفيانه،نسخه‌هاي خطي آن در گنجينة شيراني،دانشگاه پنجاب لاهور و ديوان هند لندن موجود است (بشرحسين، ٢/٢٣٥؛اته، شمـ١٩٢٤(١٠)؛ ظهورالدين، ٣٩-٤٠؛منزوي،٣/١٦٧٢-١٦٧٣).٥.گلدستة باغ ارم،در نصايح و نكاتي از رسول اكرم(ص)و اولياءالله و حكما،در ٤«طراز».ترجمة اردوي آن در لاهور چاپ شده است.٦.مونس جان،مجموعة رسايل و حكايات و لطيفه‌هاي پندآميز و شرح حال برخي از شعراي پارسي‌گوي.ترجمة اردوي آن نيز در لاهور چاپ شده است.٧.هشت محفل،ملفوظات ابوالمعالي است در نصايح و ارشادات سلوك كه پسر او سيدمحمد‌باقر گردآورده است.متن اين كتاب با ترجمة اردو به كوشش ظهورالدين احمد،در ١٤٠٠ق در لاهور چاپ شده است.
ابوالمعالي شعر نيز مي‌سروده و در شاعري«غربتي»تخلّص داشته است.نسخه‌هايي از ديوان او در گنجينة آذر دانشگاه پنجاب لاهور موجود است(عباسي،٣٣٦؛ظهورالدين،٤٩-٥٥).
مآخذ:اختر راهي،ترجمه‌هاي متون به زبانهاي پاكستاني،اسلام‌آباد،١٣٦٥ش؛بدواني،عبدالقادر،منتخب التواريخ،به كوشش مولوي احمد علي،كلكته،١٨٦٩م؛بشير حسين،محمد،فهرست مخطوطات شيراني،لاهور،١٩٦٩م؛دهلوي،عبدالخلق،المكاتيب و الرسائل الي ارباب الكمال و الفضائل،دهلي،١٣٣٢ق؛ظهورالدين،احمد،پاكستان مير فارسي ادب،لاهور،١٩٧٤م؛عباسي نوشاهي،خضر،فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي كتابخانة دانشگاه پنجاب لاهور،اسلام‌آباد،١٣٦٥ش؛غلام سرور لاهوري،خزينة الاصفياء،لكهنو،١٨٧٣م؛كشميري همداني،محمد صادق،طبقات شاهجهاني،به كوشش محمد اسلم خان،دهلي،١٩٩٣م؛ميزوي،خطي مشترك؛نيز:
Ethe,H.,Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office,Oxford,١٩٠٣;Storey,C.A.,Persian Literature,London,١٩٧٢.