َبومَعْشَرِ طَبَري،،عبدالكريم بن عبدالصمد بن محمد بن علي قطّان شافعي(د٤٧٨ق/١٠٨٥م)،مقري ايراني تبار ساكن مكه.در آثار مؤلفان تا اواسط سدة ٨ق چنانكه بايد،شرحي از زندگي وي داده نشده است.تنها مي‌دانيم كه وي سفرهايي به نقاط مختلف عراق،شام،مصر و حجاز داشته و از شيوخ آن سرزمينها دانش آموخته است.وي قرائت را از استاداني مانند ابوالقاسم زيدي،ابوعبدالله كارزيني،احمد بن سعيد ابن نفيس،اسماعيل بن راشد حدّاد،حسين بن محمد اصفهاني و عبدالرحمن بن حسن رازي فراگرفت(نكـ:ذهبي،١/٣٥١؛ابن‌جرزي،غاية،١/٤٠١)و اجازة روايت بسياري قرائات را از ابوعلي اهوازي دريافت كرد(همانجا).
ابومعشر در مكه به تدريس قرائت پرداخت و مدتها طالبان،از نقاط مختلف جهت فراگيري نزد او مي‌آمدند.در اين ميان وي شاگرداني تربيت كرد كه برخي چون حسن بن خلف بن بليمه خود از علماي قرائتند(براي فهرستي از آنان،نكـ:همانجا؛نيز:قاضي عياض،١٤٧،١٨٣).ابومعشر در سفرهايش،علاوه بر قرائت به استماع حديث نيز مي‌پرداخته و در مكه علاوه بر اقراء به تدريس علم حديث هم اشتغال داشته است(نكـ:اسنوي،٢/١٦٥-١٦٦).در بين استادان وي در حديث نام قاضي ابوالطيب طبري،ابوعبدالله ابن نظيف،عبدالله بن يوسف تنيسي و ابونعمان تراب بن عمر ديده مي‌شود(ذهبي،١/٣٥١-٣٥٢؛نيز نكـ:ابن حجر،٤/٥٠).در شمار كساني كه از او حديث شنيده‌اند،نيز مي‌توان ابوبكر محمد بن عبدالباقي،ابراهيم بن احمد صيمري،ابونصر احمد بن عمر غازي،محمد بن مسبح فضّي و حسن بن عمر طبري را نام برد(ذهبي،همانجا).
ابومعشر،مسند احمد بن حنبل و تفسير روايي نقاش را از طريق ابوالقاسم زيدي و تفسير ثعلبي را با عنوان الكشف و البيان-چنانكه گفته شده-از شخص مؤلف روايت كرده است(نكـ:سبكي،٥/١٥٢).همچنين اسنوي(٢/١٦٥)به آگاهي وي بر فقه اشاره كرده است.به هر روي آنچه نام ابومعشر را مشهور ساخته،آثار وي در علم قرائت است.او در اثر مهمش التخليص،٨قرائت را در نظر داشته است،اما در كتاب ديگرش الجامع با حذف قرائت يعقوب،تنها به ٧ قرائت مشهور پرداخته است.وي به قرائات شاذ هم نظر داشته و در اين باب كتابي نوشته بوده است.نام ابومعشر به سرعت،حتي به مغرب اسلامي راه يافت و در طول قرون مي‌توان نشانه‌هاي رواج روايات و آثار او را در اسانيد مشرق و مغرب يافت(نكـ:ابن عطيه،١٢٠؛ابن‌خير،٢٩-٣٠؛رافعي،٢/١٣٥،٢٨٣،٣/٤٢؛رعيني،١١؛وادي آشي،١٨٤؛ابن ابي الرضا،١٦٥؛ابن غازي،٣٧؛روداني،١٥١،٢١٣).
تنها اثر چاپ شدة ابومعشر الاحاديث السبعة المروية عن ابي حنيفة،يك جزء مشتمل بر چند حديث از صحابه،به روايت ابوحنيفه است كه كتاني اسانيد آن را ضعيف و غيرقابل اعتماد دانسته است(ص٨٨،٩٧).به گفتة زركلي(٤/٥٢)اين كتاب به چاپ رسيده است.
از آثار خطي اوست: ١.التلخيص،در قرائات هشتگانه كه مؤلف پس از ذكر طرق و اسانيد خود،به برخي كليات علم قرائت پرداخته و سپس اختلاف و اتفاق قراء هشتگانه را در سراسر قرآن بيان داشته است.ابن جرزي در النشر از اين اثر سود جسته و طرق روايي خود را به آن ذكر مي‌كند(١/٧٧-٧٨).از اين اثر نسخه‌اي در برلين(آلوارت،شمـ،٦٥٣)موجود است؛ ٢.الجامع في القرائات يا سوق العروس،كه در آن حدود ١٥٥٠طريق روايت از قراء هفتگانه ثبت شده و از نظر جمع كردن طرق مختلف قرائات كم‌نظير است(نكـ:ابن جرزي،همان،١/٣٥).از اين كتاب نسخه‌هايي در كتابخانه‌هاي برلين(آلوارت،شمـ:٥٩٣)و مكرم مصر(فهرس مكتبة،٣٠)و غير آن موجود است(نكـ:پرتسل،GAL,I/٥١٨;٤٥الفهرس الشامل،١/٩١)؛ ٣.عيون المسائل،در تفسير،نسخه‌اي كهن از آن كه در ٥٧٤ق كتابت شده،در دارالكتب مصر موجود است(خديويه،١/١٨٣)؛ ٤.مختصر في افراد قراءات الامام ابي عمرو ابن‌العلاء،كه نسخة ٢٥ برگي آن در كتابخانة چستربيتي(آربري،شمـ٣٩٢٥(٢))يافت مي‌شود.
از ابومعشر كتب ديگري نيز برشمرده‌اند كه در حال حاضر نسخه‌اي از آنها در دست نيست،از آن جمله‌اند:الدرر،در تفسير،الرشاد في شرح القراءات الشاذة،طبقات القراء و كتاب العدد(سبكي،همانجا،فاسي،٥/٤٧٥؛ابن جزري،غاية،همانجا).
مآخذ:ابن‌ابي الرضا،محمد بن حسن،«الاجازة الكبيرة»،همراه بحارالانوار مجلسي،بيروت،١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ج١٠٤؛ابن جزري،محمد بن محمد،غاية النهاية،به كوشش گ.برگشترسر،قاهره،١٣٥١ق/١٩٣٢م؛همو،النشر في القراءات العشر،به كوشش علي محمد ضباع،قاهره،كتابخانه مصطفي محمد،ابن حجر عسقلاني،احمد بن علي،لسان الميزان،حيدرآباد دكن،١٣٢٩-١٣٣١ق؛ابن خير اشبيلي،محمد،فهرسة،به كوشش فرانسيسكو كودرا،بغداد،١٩٦٣م؛ابن عطيه،عبدالحق،فهرس،به كوشش محمد ابوالاجفان ومحمد زاهي،بيروت،١٩٨٣م؛ابن غازي،محمد،فهرس،به كوشش محمد زاهي،دارالبيضاء، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛اسنوي،عبدالرحيم بن حسن،طبقات الشافعية،به كوشش عبدالله جبوري،بغداد،١٣٩١ق/١٩٧١م؛ خديويه،فهرست؛ذهبي،محمد بن احمد،معرفة القراء الكبار،به كوشش محمد سيد جادالحق،قاهره،١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ رافعي،عبدالكريم بن محمد،التدوين،به كوشش عزيزالله عطاردي،بيروت،١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛رعيني،علي بن محمد،برنامج،به كوشش ابراهيم شبوح،دمشق،١٣٨١ق/١٩٦٢م؛روداني،محمد بن سليمان،صلة الخلف،به كوشش محمد حجي،بيروت،١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛زركلي،اعلام؛سبكي،عبدالوهاب بن علي،طبقات الشافعية الكبري،به كوشش محمود محمد طناحي و عبدالفتاح محمد حلو،قاهره،١٣٨٦ق/١٩٦٧م؛فاسي،محمد بن احمد،العقد الثمين،به كوشش فؤاد سيد،قاهره،١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛الفهرس الشامل،علوم قرآني(قرائات)،عمان،١٩٨٧م؛فهرس مكتبة مكرم،قاهره،١٣٥١ق/١٩٣٣م؛قاضي عياض،الغنية،به كوشش ماهر زهير جرّار،بيروت،١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛كتاني،محمد بن جعفر،الرسالة المستطرفة،استانبول،١٩٨٦م؛وادي آشي،محمد بن جابر،برنامج،به كوشش محمد محفوظ،بيروت،١٩٨٢م؛نيز:
Ahlward;Arberry;GAL;Pretzl,O.,"Die Wissenschaft der Koranlesung",Islamica,Leipzig,١٩٣٤,vol.VI.
فرامرز حاج منوچهري