اَبومُصْعَب،احمد بن ابي‌بكر قاسم بن حارث بن زرارة بن مصعب بن عبدالرحمن بن عوف زهري(١٥٠-٢٤٢ق/٧٦٧-٨٥٦م)،فقيه و قاضي مدني و يكي از راويان موطأ از مالك.ابومصعب در مدينه مي‌زيست و در همان شهر نيز درگذشت.وي محضر مالك را درك كرد و نزد او دانش اندوخت،از ديگر بزرگان دراوردي،ابن ابي حازم،ابراهيم بن سعد،مغيرة بن عبدالرحمان و محمد بن ابراهيم بن دينار نيز فقه و حديث آموخت(وكيع،١/٢٥٨؛ابن‌ابي‌حاتم،١(١)/٤٣؛كلاباذي،١/٤٦).افرادي چون بخاري،مسلم،ابوحاتم رازي و ابوزرعه از شاگردان و راويان اويند(ابن‌ابي‌حاتم،كلاباذي،همانجاها؛ابن‌منجويه،١/٣٢؛براي فهرستي از ديگر استادان و راويان وي،نكـ:مزي،١/٤٧٩-٢٨٠).
چنانكه گفته شد،ابومصعب يكي از راويان مؤطأ از خود مالك بود كه دارقطني وي را در روايت آن مورد وثوق شمرده است.نوشته‌اند كه روايات ابومصعب و احمد بن اسماعيل سهمي از مالك،از آخرين روايات موطأ بوده و در اين دو روايت حدود ١٠٠حديث افزون بر ديگر موطأها-همچون موطأ يحيي بن بكير-به چشم مي‌خورد(نكـ:ابن‌حزم،٣٢٧؛ذهبي،١١/٤٣٧-٤٣٨).اگرچه طريق مدني ابومصعب،نسبت به برخي ديگر از طرق روايي موطأ از اهميت كمتري برخوردار بوده است اما به هر روي مي‌توان در قرون مختلف،در فهارس،مشيخه‌هاي گوناگون به ويژه در غرب اسلامي روايت آن را مشاهده كرد(براي نمونه،نكـ:ابن عطيه،٩٤،١١٩،١٢٩؛ابن‌خير،١٧٤؛برزالي،١/١٢٧؛كتاني،٢/٩٦٠-٩٦١).
ابومصعب از فقيهان برجستة زمان خود بود و مذهب مدني داشت و در سخني معروف مذهب اهل مدينه را بر عراقيان برتري داده و نسبت به آنان اظهار فخر كرده است(ابواسحاق شيرازي،١٥٤)،اما قاضي عياض(٢/٥١٢). ابن‌حجر(١/٢٠)ضمن بيان مطلبي،وي را در فتواهايش متمايل به رأي دانسته‌اند.آن دو مورد داستان منع‌شدن ابن‌ابي‌خثيمه از سوي پدرش در مورد علم‌اندوزي نزد ابومصعب،ضمن اظهار شگفتي از اين مطلب،احتمال داده‌اند كه شايد تمايل ابومصعب به رأي و يا داخل‌شدنش در امر قضا سبب اين ممانعت گرديده است(نيز نكـ:ذهبي،١١/٤٣٧).وي در موضوع غيرمخلوق بودن قرآن با اتكا به گفتة مالك،حتي كسي را كه در اين امر شك يا وقف كند،كافر مي‌دانست و معتقد به خلق قرآن را خبيث مي‌شمرد(قاضي عياض،ذهبي،همانجاها).
ابومصعب در زمان عبيدالله بن حسن علوي-والي مأمون در مدينه-قضاي اين شهر را به عهده داشت و گويا تا زمان عزل عبيدالله(٢١٠ق)بر آن منصوب بود(ابن‌سعد،٥/٤٤١؛وكيع،همانجا)و به گفتة زبير بن بكار وي در هنگام مرگ نيز بر مسند قضا بوده است(ذهبي،١١/٤٣٨).نام ابومصعب به عنوان يك محدث در اسانيد صحاح سته آمده است(نكـ:مزي،١/٢٨٧)و در ديگر اسانيد روايي مشرق و مغرب نيز به چشم مي‌خورد (مثلاً:نكـ:سهمي، ٣٩٤؛ابن‌خير،١٧٥؛ابن‌جوزي، ١٢٥،١٦٠؛رافعي،١/٢٥٨،جمـ؛برزالي،١/١٥٤،٣٤٥).
اثر مهم بازمانده از ابومصعب روايت او از موطأ مالك است كه پاره‌هايي پراكنده از آن در كتابخانة ظاهرية دمشق يافت مي‌شود(ظاهريه،حديث،٣٨٦-٣٨٧،مجاميع،٤١؛فهرس،٢٧٤،٣٢١-٣٢٢).از اثر ديگر وي المختصر نيز نسخه‌اي خطي به روايت ابواسحاق ابراهيم بن سعيد مدني در كتابخانة قرويين فاس(فاسي،شمـ٨٧٤)محفوظ است.مؤلف در اين اثر فقهي،پس از خطبه و مقدمه‌اي در ستايش مذهب مدني،كتاب را براساس مسائل فقهي به حدود ٣٠باب منقسم كرده است؛ابن نسخه مشتمل بر ١٧٤برگ است.ابن‌عطيه(ص١٣٢)طريق روايت خود از اين اثر را ذكر مي‌كند.
مآخذ:ابن‌ابي‌حاتم،عبدالرحمن بن محمد،الجرح و التعديل،حيدرآباد دكن،١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ابن‌جوزي،عبدالرحمن بن علي،مشيخة،به كوشش محمد محفوظ،بيروت،١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ابن‌حجر عسقلاني،احمد بن علي،تهذيب‌التهذيب،حيدراباد دكن،١٣٢٥ق؛ابن حزم،علي بن احمد،جوامع‌السيرة،به كوشش احسان عباس و ناصرالدين اسد، قاهره،١٩٥٦م؛ابن‌خيراشبيلي،محمد،فهرسة،به كوشش فرانسيسكو كودار،بغداد،١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ ابن‌سعد،محمد،الطبقات‌الكبري،بيروت،دار صادر؛ابن‌عطيه،عبدالحق،فهرس،به كوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهي،بيروت،١٩٨٣م؛ابن منجويه،احمد بن علي،رجال صحيح مسلم،به كوشش عبدالله ليثي،بيروت،١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ابواسحاق شيرازي،ابراهيم بن علي،طبقات‌الفقهاء،به كوشش خليل ميس،بيروت،دارالقلم؛برزالي،قاسم بن محمد،مشيخة قاضي القضاة ابن جماعة،بيروت،١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ذهبي،محمد بن احمد،سير اعلام النبلاء،به كوشش شعيب ارنؤوط و صالح سمر،بيروت،١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛رافعي،عبدالكريم بن محمد،التدوين في اخبار قزوين،حيدرآباد دكن،١٩٨٥م؛سهمي،حمزة بن يوسف،تاريخ جرجان،بيروت،١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ظاهريه،خطي؛فاسي،محمد عابد،فهرس مخطوطات خزانة القرويين،فاس،١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛فهرس مجاميع المدرسة العمرية،به كوشش ياسين محمد سواس،كويت،١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛قاضي عياض،ترتيب المدارك،به كوشش احمد بكير محمود،بيروت/طرابلس،١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛كتاني،عبدالحي بن عبدالكبير،فهرس الفهارس،به كوشش احسان عباس،بيروت،١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛كلاباذي،احمد بن محمد،رجال صحيح البخاري،به كوشش عبدالله ليثي،بيروت،١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛مزي،يوسف بن عبدالرحمن،تهذيب الكمال،به كوشش بشار عواد معروف،بيروت،١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛وكيع،محمد بن خلف،اخبار القضاة،بيروت،عالم الكتب.
فرامرز حاج منوچهري