اَبوقُبيس، كوهي مقدس واقع در حد شرقي حرم شريف (مسجدالحرام) مقابل ركن حجرالاسود (ابن جبير، ٨٥). در مورد نام اين كوه نظرهاي متفاوتي اظهار شده است. بعضي نام ابوقبيس را به صورتي مصغر مأخوذ از قبس النار دانسته‌اند، زيرا گفته‌اند كه دو چوب آتش زنه (مرخ) از آسمان بر اين كوه فرود آمد، آدم(ع) آنها را برگرفت، چنانكه از برخورد آن دو آتش پديدار گشت (ياقوت، ١/١٠١-١٠٢). برخي نيز نام اين كوه را به مردي با نام قبيس بن شالخ (يا شامخ) نسبت داده‌اند. گفته شده كه اين مرد از قبيلة جّرهّم بوده است (سهيلي، ٥/١١٧؛ ياقوت، ١/١٠٢). وي گويا ميان مردي به نام عمرو ابن مضاض و دختر عمش سخن چيني كرد و از بيم كشته شدن به كوه مزبور پناه برد و ديگر از او خبر و اثري نماند (همانجا). برخي كوه ابوقبيس را مقتبس از نام مردي آهنگر به همين نام از مُذحٍج نوشته‌اند (همانجا؛ فيروزآبادي، ٢/٢٣٨). جاحظ ابوقبيس را نام ديگر ابوقابوس، ملك عرب دانسته است (١/٣٣٦). ابوعبيد بكري معتقد است كه ابوقبيس كوهي است در مكه كه بدان ابوقابوس نيز گفته‌اند و ابوقابوس كنية شخص است. وي بيتي نيز از كُميت در تأييد اطلاق نام ابوقابوس بر ابوقبيس آورده است (٣/١٠٤؛ نيز نك‌: ابن عبدالمنعم، ٤٥٢).
در دوران جاهليت اين كوه را امين مي‌ناميدند (ياقوت، اين جبير، همانجاها).سبب اين نامگذاري به روايتي آن بوده است كه گويا حجرالاسود نخست از سوي آدم(ع) (ابن سعد، ١/٣٥؛ قس: يعقوبي، تاريخ، ١/٦) و سپس از در عصر نوح(ع) دركوه ابوقبيس به امانت نهاده شد (ازرقي، ١/٦٥). ابوقبيس را خشب نيز ناميده‌اند زيرا ابوقبيس و كوه مقابل آن قعيقعان را الاخشبين مي‌ناميدند (ياقوت، ١/١٠٢).
ابوقبيس كوه بالنسبه معظمي است كه خورشيد از فراز آٍن بر مسجدالحرام مي‌تابد (يعقوبي، البلدان، ٧٨) مسجدالاحرام در چند صدمتري آن قرار داد. انصاري دمشقي (ص ٢١٥) بلندترين نقطه ابوقبيس را تا دامنه آن حدود يك ميل نوشته است. برخي را عقيده بر اين بوده است كه ابوقبيس نخستين كوهي است كه خداوند آفريده است (ازرقي، ١/٣٢). گويند هنگامي كه آدم(ع) و حوا از بهشت رانده شدند بر كوه ابوقبيس نزديك غاري فرود آمدند كه آدم آن را «مغاره الكنز» ناميد و از خدا خواست كه آنرا مقدس بدارد (يعقوبي، تاريخ، ١/٥-٦). درمورد قبرآدم(ع) گرچه اختلاف نظر وجود دارد ولي گروهي بر آن بوده‌اند كه وي در همين غار توسط فرزندش شيث(ع) به خاك سپرده شده است گويند حوا و شيث نيز در اين غار مدفون شدند (طبري ،١/١٦/-١٦٢). بنابر روايتي اجساد آنان تا هنگام طوفان در غار الكنز قرار داشت تا آنكه نوح(ع) پيش از طوفان اجساد رابيرون آورد درتابوت نهاد وبا خودبه كشتي برد. چون طوفان فرونشست دوباره اجساد را به جايگاه نخستين در كوه ابوقبيس بازگرداند (همانجا)؛ به روايتي محل دفن مجدد آنها بيت‌المقدس بوده است (حمدالله مستوفي، تاريخ گزيده، ٢٢). برخي نيز بر اين باورند كه آدم(ع) كتابهاي خود يا صحايف منزله را در غار الكنز كوه ابوقبيس ذفن كرده است (ياقوت، ٣/٧٦٨) گويند ابراهيم و اسماعيل(ع) پايه‌هاي خانه كعبه را تا جايگاه حجرالاسود برافراشتند. آنگاه حضرت ابراهيم(ع) حجرالاسود را كه در كوه ابوقبيس به امانت نهاده شده بود برگرفت و در جايگاه خود قرار داد (يعقوبي، همان، ١/٢٧). هنگامي كه پيامبر(ص) ٧ ساله بود، در ميان قريش قحطي گرسنگي روي داد.افراد قريش از عبدالمطلب خواستند كه به دعاي باران برخيزد وي با گروهي از اشراف و بزرگان قريش به كوه ابوقبيس رفت دست به دعا برداشت (خواندمير، ١/٣٠٢).
بنابر روايتي به هنگام شق‌القمرنيمي از ماه برفراز ابوقبيس و نيمي بر بالاي قعيقمان ديده شد (ابونعيم، ١/٢٨٠؛ ابن كثير، ٢/١١٧). در ٦٤ق به هنگام خلافت يزيد بن معاويه، چون عبدالله بن زبير از بيعت با وي سرپيچيد حصين بن نمير در جنگ با ابن زبير برفراز ابوقبيس منجنيقها استوار كرد و بر پناهندگان حرم كعبه قاروره‌هاي سوزان نفت و سنگ فرو باريد و كعبه را دستحوش حريق ساخت (دينوري، ٢٦٧-٢٦٨؛ ازرقي، ١/١٩٦؛ خواندمير، ٢/١٢٩-١٣٠).
همچنين در خلافت عبدالملك بن مروان، حجاج بن يوسف كه در ٧٢ ق از سوي وي به جنگ ابن زبير رفته بود از فراز اين كوه كعبه را با منجنيق سنگباران كرد (بلاذري، ٥/٣٥٨؛ طبري، ٦/١٧٤، ١٧٨؛ ابن اثير، ٤/٣٥٠).
بر بالاي كوه ابوقبيس مسجدي قرار داشته كه دربارة باني آن اختلاف آراء بوده است. گروهي آن را مسجد ابراهيم مي‌ناميدند و بر آن بودن كه به ابراهيم خليل(ع) تعلق داشته است. اما برخي آن را مسجد ابراهيم قبيسي مي‌دانستند (ازرقي، ٢/٢٠٢).ابن جبير كه در١٣ ربيع‌الآخر ٥٧٩ به مكه رسيده (ص ٥٨) و تا پايان مناسك حج در آنجا به سربرده درباره كوه ابوقبيس و مسجد آن چنين نوشته است: بر فراز كوه ابوقبيس رباطي است كه در آن مسجدي است و سطحي مشرف بر مكه كه از آنجا مي‌توان زيباييهاي شهر حرم و كعبه مقدس را ميان حرم مشاهده نمود. وي مي‌نويسد كه از كوه ابوقبيس بالا رفتيم و به مسجد مبارك رسيديم كه جايگاه پيامبر(ص) به هنگام شق‌القمر در آن قرار داشت (ص ٨٥).
حمدالله مستوفي محل صفا و راه بازار مكه را جزء منطقه ابوقبيس دانسته است (نزهه القلوب، ٧). ياقوت صفا را جايگاهي مرتفعي از كوه ابوقبيس نوشته كه ميان آن كوه و مسجدالحرام راه و بازار است و كسي كه در صفا بايستد، در محاذات حجرالاسود و مشعر قرار مي‌گيرد (٣/٣٩٧).
به نوشته ابن جبير (ص ١٤١) مسجد زادگاه پيامبر(ص) كه قبلاً محل خانه عبدالله بن عبدالمطلب بوده در شرق كعبه و متصل به دامنه كوه ابوقبيس است در نيمه دوم سده ٦ ق مكثر بن عيسي بن قاسم (د ٥٨٩ق)، يكي از اميران بني فليته (هواشم ) بركوه ابوقبيس قلعه‌اي ساخته بود (ابن خلدون، ٤/١٣٥) كه از آن بارويي برجاي نمانده است. اولين زاويه فرقه سنوسي در حدود ١٢٥٢-١٢٥٣ ق/١٨٣٧ م بر ابوقبيس بنا گرديد. در ١٨٨٤ م كه اسنوك هورخرونيه مستشرق هلندي از مكه ديدن كرد، تأسيسات بزرگي مربوط به طريقت نقشبندي گرد كوه ابوقبيس قرارداشت (EI٢؛ عقيقي، ٢/٦٦٦).
مآخذ: ابن اثير، ابن جبيرمحمدبن احمد، رحله، بيروت، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ ابن خلدون عبدالرحمن، تاريخ، به كوشش خليل شحاده، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨٧م؛ ابن سعد محمد الطبقات الكبري، بيروت، دار صادر، ابن عبدالمنعم حميري، محمد الروض المعطار، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٨٥م؛ ابن كثير، البدايه والنهايه، به كوشش احمد ابوملحم و ديگران، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابوعبيد بكري، عبدالله بن عبدالعزيز، معجم ما استعجم،‌ به كوشش مصطفي سقا، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابونعيم، احمدبن عبدالله، دلائل النبوه، به كوشش محمدرواس قلعه‌جي و ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ازرقي، محمد بن عبدالله، اخبار مكه، به كوشش رشدي صالح ملحس، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ انصاري دمشقي، محمد بن ابي‌طالب، نخبه الدهرفي عجائب البر والبحر، پترزبورگ، ١٢٨١ق/١٨٦٥م؛ بلاذر، احمدبن يحيي، انساب الاشراف، بيت‌المقدس، ١٩٣٦م؛ حمدالله مستوفي، تاريخ گزيده، به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران، ١٣٦٢ش؛ همو، نزهه القلوب، به كوشش گ.لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ خواندمير، غياث‌الدين، حبيب‌السير، به كوشش محمد دبيرسياقي، تهران، ١٣٥٣ش؛ دينوري، احمدبن داوود، الاخبارالطوال، به كوشش عبدالمنعم عامر، بغداد، ١٣٧٩ق/١٩٥٩م؛ سهيلي، عبدالرحمن، الروض الانف، به كوشش عبدالرحمن وكيل، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ طبري، تاريخ، عقيقي، نجيب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٥م، فيروزآبادي، محمد بن يعقوب، قاموس المحيط، ياقوت، بلدان، يعقوبي، احمد بن اسحاق، تاريخ، بيروت، دارصادر، همو، البلدان، نجف، ١٣٣٧ق/١٩١٨م؛ نيز:
EI٢.
عنايت الله رضا