دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٤٤٨
| ابوالفرج ابن طيب جلد: ٦ شماره مقاله:٢٤٤٨ |
َبوالْفَرجْ اِبنِ طَيِبب، عبداللـه (د٤٣٥ ق/١٠٤٤م)، پزشك و فيلسوف مسيحي نسطوري
و مفسر كتب عهدين. از زندگي و تحصيلات او اطلاع مختصري در دست است. در منافع ما فقط
از ابن خمار پزشك و فيلسوف برجستة مسيحي به عنوان استاد او ياد شده است (ابن ابي
اصيبعه، ١/٢٤٠)، اما به نظر ميرسد كه وي بيشتر در ديرها و مدارس نسطوري عراق به
تحصيل علوم، خاصه فلسفه پرداخته باشد. ابوالفرج سالها در بيمارستان عضدي بغداد به
تدريس طب و معالجة بيماران اشتغال داشت و شاگرداني تربيت كرد كه برخي از آنان چون
ابن بطلان و ابن اثردي از دانشمندان برجستة عصر خود شدند. شهرت او بدانجا رسيد كه
از سرزمينهاي ديگر براي آموختن دانش نزد او ميشتافتند (فقطي، ٢٢٣؛ابن ابي اصيبعه،
١/٢٣٩-٢٤٠).
ابوالفرج به آيين مسيحيت سخت پايبند بود (نك: همانجا) و در ميان روحانيان بزرگ
نسطوري منزلتي داشت و كاتب يوحنا بن نازوك، بطريق مدائن، و سپس كاتب الياس اول،
جاثليق بغداد، بود (ابن متي، ٩٦،٩٨: سارتن، ١/٨٣٥) و چون درگذشت در دير در تا نزديك
بغداد به خاك سپرده شد (ابن متي، ٩٨، ٩٩).
ابو الفرج را از دانشمندان برجسته در فلسفه و طب دانستهاند كه علوم فرسوده
پيشينيان را زنده كرد. به گفتة شاگردش، ابن بطلان، وي ٢٠ سال سرگرم شرح و بررسي
رسالات مابعدالطبيعة ارسطو بود (قفطي، همانجا). با اينهمه به روايت ابن ابي اصيبعه
(٢/٢٣٩)، ابنسينا دانشمند نامدار و معاصر ابو الفرج در طب سرانجام با اشاره به
برخي از وسايل وي، او را در اين فن كممايه شمرده است. همو اشاره دارد به اينكه
شايد اين نظر ابنسينا ناشي از رقابت ميان همگنان باشد (همانجا).
آثار: بيشتر تأليفات ابوالفرج كه شامل شرح كتب فلسفي و منطقي و طبي ارسطو و جالينوس
و بقراط است، بهسبب آشنايي او با زبانهاي رومي و يوناني (همانجا) و قهراً سرياني و
عربي بايد از اهميت خاصي برخوردار باشد. گفتهاند كه در شرح مطالب به تفصيل
ميگراييد تا مشكلات آن را به متعلمان نيك بفهماند و شاند خردهاي كه بر اين روش
ميگرفتند (قفطي، همانجا)، سبب شد كه ابوالفرج بسياري از اين آثار و شروح آن را
تلخيص كند. برخي از رسالات وي به چند نام شهرت يافته و در مآخذ متآخرتر به مثابة
آثار مستقل از آنها ياد شده است.
بيش از١٠٠كتاب ورساله به وي نسبت دادهاند كه مهمترين آنها از اين قرار است:
تفسيرالاخلاط بقراط كه نسخهاي از آن در بيروت موجود است (GAS, III/٣٥, ٣٦)؛ تفسير
انالوطيقاي اول ارسطو،نسخهاي از آن دركتابخانة اينديا آفيس موجود است(اشترن،٤٢٥)؛
تفسير اناجيل اربعه، كه نسخ متعددي ازآن دردست است (گراف، ٢١٣, ٢٢٠, ٥١) و يوسف
منقريوس قبطي آن را در ٢جلد در مصر (١٩٠٨ و ١٩١٠م) منتشر كرده است. (بستاني، ٥/٣٣؛
گراف،٥١)؛ تفسير ابيديميا اثر بقراط نسخهاي از آن در حلب موجود است (GAS, III/٣٥)؛
تفسير ايساغوجي، كه به غلط به فارابي نسبت داده شده بودو اشترن مؤلف واقعي آن را
شناساند (نك: ص٤٩)، اين تفسير در ١٩٧٥م توسط كوامي جيكي در بيروت منتشرشد (منجد،
٥/٤٨، ٤٩)؛ تفسير تدبيرالاصحاء جالينوس، نسخهاي ازآن در ليدن موجود است
(ورهووه،٣٥٠)؛ تفسير حيله البرء جالينوس. نسخههايي از آن در ليدن و حلب موجود است
(همان، ١١٥؛ ٩٨/GAS, III): تفسير سفر تكوين تورات، كه در ١٩٦٨ م به ويرايش و ترجمة
ساندرز در آمريكا منتشر شده است (لينگز، ٥٤٤/١)؛ تفسير الصناعه الصغيره اثر
جالينوس،يا الصناعه الطبيه، كه نسخهاي از آن در موزه لندن موجود است (كاتالوگوس ،
٢١٧؛ ٨١/GAS, III)؛ تفسير طبيعه الانسان بقراط، كه به ويرايش عبدالرحمن بدوي در
١٩٦٤-٩٦٥م در قاهره منتشر شده است؛ تفسير الفصول بقراط نسخهاي از آن در حلب موجود
است (همان،٣٠/III)؛ تفسير قاطيغ و رياس (مقولات) ارسطو، نسخههايي از آن در
كتابخانة اينديا آفيس (اشترن، ٤٢٥) و قاهره موجود است (خديويه، ٦/٨٩؛ ٨٨٤/GAL, S,
L)؛ تفسير الاسطقسات جالينوس، يا كتاب في الاسطقسات علي رأي بقراط كه جالينوس آن
را نوشته است، نسخهاي از اين كتاب در پاريس موجود است (٨٧-٨٦/GAS, III)؛ تفسير
كتاب التشريح الصغير جالينوس، كه نسخهاي از آن در بانكيپور موجود است (بانكيپور،
IV/٧٥)، نسخة ديگري با عنوان تفسير مقالات جالينوس في التشريح، حاوي ٥ مقاله كه
در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران موجود است (مركزي، ١٦/١٧). نسخة بانكيپور (٧٩/IV)
نيز داراي ٥ مقاله با عنوانهاي: في العظام، في العضل، في العصب، في تشريح العروق
غيرالضوارب و في هيئه الشرائين است برخي از فهرستنگاران اين عناوين را آثاري مستقل
بهشمار آوردهاند (مثلاً ٨٦-٨٥ و ٨٣/GAS, III)؛ تفسير النبض الصغير جالينوس.
نسخههايي از اين رساله در مانيسا بريل و پرينستون موجود است (ششن، ١٦٩، حتي، ٣٤٣
،٨٢/GAL, S, GAS, III، همانجا)؛ تكمله بر كتاب النبات ارسطو. نسخهاي از آن در
مجموعة كتاب النكت والثمار الطبه والفلسفيه ابوالفرج در اسكوريال موجود است(ESC٢,
II/١٠١) ؛ ثمار جوامع القوي الطبيعيه جالينوس نسخهاي از آن در كتابخانه كوپريلي
موجود است (١٤٨/GAS, III)؛ ثمار كتاب في البرياق جالينوس. نسخهاي ازآن در نور
عثمانيه موجود است (همان، ٣٧٧/VII)؛ ثمار مقاله ارسطوطاليس في تدبير المنزل نسخهاي
از آن در مجموعه كتاب النكت والثمار الطبيه والفلسفيه ابوالفرج در اسكوريال موجود
است (ESC٢, II/١٠٣)؛ ثمره كلام البقراط في المولود لثمانيه اشهر. نسخهاي از آن در
مجموعه كتاب النكت والاثمار ابوالفرج در اسكوريال موجود است (همان، ١٠١/II)؛ شرح
ثمار المسائل حنين بن اسحاق. نسخهاي از آن در توپكاپي موجود است (٨٢٩/TS, III)؛
شرح طبيعات ارسطو كه در كتاب الطبيعه ارسطو به كوشش عبدالرحمن بدوي چاپ شده است
(بدوي، ١/٢٣، ٢٤)؛ شرح كتاب المزاج جالينوس. نسخهاي از آن در كتابخانه ملي پاريس
موجود است كه در حيات مؤلف كتابت شده (دوسلان، ٥١٣) و نسخهاي نيز در حلب وجود دارد
(٨٧/GAS, III)؛ فردوس البيعه يا فردوس النصرانيه يا فردوس الارثوذكسيه، كه شرح كتاب
عهدين است، نسخهاي از آن در ٢ مجلد در واتيكان موجود است (بستاني، همانجا)؛ فقه
النصرانيه الجامع للقوانين البيعيه والمجامع الشرقيه والغربيه، توسط هونر باخ
واشپيس همراه با ترجمه آلماني آن در ١٩٥٦-١٩٥٧م در لوون چاپ شده است؛ مقاله في
التثليث والتوحيد، كه توسط ژرارتروپو در مجله انستيتو فرانسوي دمشق (١٩٧٢م، ج٢٥)
چاپ شده است؛ في العلم والمعجز، كه در ١٩٢٦م توسط پل اسباث در قاهره چاپ شده است.
مقاله في القوي الطبيعيه نسخههايي از آن در تهران (مركزي، ١٦/٤٨٩؛ شورا، ١٢/٢٢١)،
استانبول، بغداد و كتابخانههاي ديگر موجود است (ششن، ٨٠). گويا همين رساله را كه
محتملاً همان القوي الاربعه اوست و درباره كنش قواي جاذبه و ماسكه و دافعه و هاضمه
نوشته شده بوده، ابنسينا ديده و بر آن رديهاي با عنوان مقاله في الرد علي مقاله
اشيخ ابي الفرج بن الطيب نوشته است (ابن ابي اصيبعه، ٢/٢٠؛ صفا، ١/٢٠٥)؛ ملتقطات،
رسالهاي كوچك حاوي اقوال ابوالفرج. نسخهاي از آن در مانيسا موجود است (مجله معهد
المخطوطات، ٤(١)/٣٤)؛ النكت والثمار الطبيه والفلسفيه مجموعهاي از رسائل مختلف
ابوالفرج كه در برخي از منابع معاصر هريك از آن رسالهها را اثري مستقل دانستهاند
به برخي از اين رسالات پيشتر اشاره شد.
نسخههايي از اين مجموعه در نور عثمانيه (ششن، همانجا؛ ٣٧٦/GAS, VII) و
اسكوريال(EXC٢, II/١٠٠) و منتخبي از آن در كاليفرنيا موجود است (اسكندر، ٦١).
مآخذ: ابن ابي اصيبعه، احمدبن قاسم، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ ابن متي ،عمرو، اخبار فطار كه كرسي المشرق من كتاب المحدل، روميه
الكبري، ١٨٩٦م؛ بدوي عبدالرحمن، مقدمه بر الطبيع ارسطو ، قاهره،١٣٨٤ق؛ بستاني،
بيهقي، علي بن زيد،تتمه صوان الحكمه، لاهور،١٣٥١ق؛ خديويه، فهرست، سارتن، جرج،
مقدمه بر تاريخ علم،ترجمة غلامحسين صدري افشار،تهران ١٣٥٣ش؛ ششن، رمضان و ديگران
فهرس المخطوطات الطب الاسملامي في مكتبات تركيا، استانبول، ١٩٨٤م؛ شوراي خطي؛ صفا
ذبيحاللـه، تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي، تهران، ١٣٤٦ش؛ قفطي، علي بن يوسف،
تاريخ الحكما، به كوشش يوليوس ليپرت، لايپزيگ، ١٩٠٣م؛ مجله معهد المخطوطات
العربيه، قاهره،١٩٥٨م؛ مركزي، خطي؛ منجد، صلاحالدين، معجم المخطوطات المطبوعه
(١٩٧١-١٩٧٥م)، بيروت، ١٩٧٨م؛ نيز:
Bankipore, Catalogus cokicum manuscriptonum orientalium qui in Museo Britannico
asservantur, London, ١٨٥٢, De slane, ESC٢ ,GAL, S, GAS, Graf, Georg Catalogue de
manuscrits arabes chretiens conservesau Caire, Vatican City, ١٩٣٤, Hitti, ph,
K.et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts in
the princeton U niversity Library, princeton, ١٩٣٨, Iskandar, A.Z., A
Descriptive liist of Arabic Manuscripts on Medicine and Science at the
University of Califormia, los Angeles, leiden, ١٩٨٤, Lingw, Martin, Third
supplementary Cataligue of Arabic priented Books in the British Library, london,
١٩٧٧, stern, M., Ibn ALTayyibs Commentary on the Isagoge, Bulletin of the school
of Oriental and Afrecan studies, U niversity of London, london, ١٩٥٧, vol. XIX.
ts, Voorhoeve.
بخش علوم