«بقيةالله» يكى از القاب معروف حضرت مهدى (ع) است. بقيةالله، يعنى بقيه و بازمانده خلفاى خدا در زمين- از انبيا، يا كسانى كه خدا به وسيله ايشان بندگانش را باقى مى‌دارد و مورد رحمت قرار مى‌دهد- از برخى روايات معصومين (ع) فهميده مى‌شود كه اين لقب، بر همه خاندان رسالت اطلاق مى‌شود و همه ايشان بقيةالله هستند؛

چنان‌كه در «زيارت جامعه كبيره» از امام هادى (ع) نقل شده است:

سلام بر امامان فرا خواننده [به سوى حقّ‌]، رهبران هدايت، سروران صاحب ولايت، حاميان، اهل ذكر، اولى‌الأمر، بقيةالله و ..[١].

با اينكه برخى از امامان (ع) خود را به عنوان بقيةالله معرفى نموده‌اند. از جمله هنگامى كه حضرت امام باقر (ع) از مسافرت پر ماجراى شام- كه به اجبار خليفه مروانى صورت گرفته بود- باز مى‌گشتند، نزديك مدين كه رسيدند، مردم به دنبال سم‌پاشى‌هاى دستگاه خلافت، دروازه‌ها را بسته، مانع از ورود آن حضرت و همراهانشان به شهر شدند، حتى از فروختن آذوقه به آنان هم خوددارى نمودند. امام (ع) بر فراز كوهى كه مشرف بر شهر بود، بالا رفتند و با صداى بلندى بانگ برآوردند:

اى اهل شهرى كه ساكنانش ستم پيشه‌اند! من بقيةالله هستم. خداوند مى‌فرمايد: بقيةالله براى شما بهتر است، اگر مؤمن باشيد.[٢]

نجمه خاتون، مادر گرامى امام رضا (ع) نيز نقل مى‌كند:

چون فرزندم به دنيا آمد، پسر را در پارچه سفيدى پيچيدم و او را به دست پدر گرامى‌اش دادم. در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفتند و كامش را با آب فرات برداشتند، و او را به من بازگرداندند و فرمودند: «بگير او را. به درستى كه او بقيةالله عزوجلّ، در زمين است».[٣]

اما در مجموعه روايات اسلامى، اين عنوان، يكى از القاب ويژه امام عصر (ع) است. و آن حضرت (ع) خود را با اين عنوان معرفى نموده‌اند، و ديگر امامان كه خود صاحب اين نام بوده‌اند، آن بزرگوار را- خصوصاً- به اين عنوان توصيف كرده‌اند، چنانكه وقتى «بقيةالله» بر زبان رانده مى‌شود، كسى جز آن حجّت پروردگار، در نظر نمى‌آيد.

شايد بتوان گفت كه دليل مطلب آن باشد كه، اين حضرت، بقيه ساير بقيةالله‌ها بوده و پس از حضرتش ديگر بقيةالله ينخواهد بود. هر يك از حجّت‌هاى خدا كه از آغاز پيدايش عالم آمده‌اند، گرچه حجّت و بقيّه خدا بودند، ولى امام زمان ما خاتم اوليا و اوصياست. در سخن مفصّلى از امير سخن، امام على (ع) در پاسخ به پرسشى درباره آيه كريمه: «بقيةالله براى شما بهتر است اگر مؤمن باشيد»، آن حضرت فرمودند:

آنان [يعنى اولياى خدا] بقيةالله‌اند، [اما در اينجا] مقصود، مهدى (ع) است كه در هنگام پايان‌پذيرى اين مهلت خواهد آمد و زمين را از عدل و داد پر خواهد ساخت، چنان‌كه از ظلم و ستم پر شده است. از نشانه‌هاى او، غيبت است و پنهان بودن، تا آنگاه كه طغيان گسترش يابد و انتقام فرا رسد.[٤]

از ديگر معصومان (ع) نيز سخنان گران‌سنگى در اين باره نقل شده است. از آن جمله، از امام صادق (ع) كه در پاسخ به پرسشى بدين مضمون كه: آيا مى‌توان به قائم آل محمد (ص) به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كرد؟ حضرت (ع) فرمودند: «نه! اين اسمى است كه خداوند حضرت على (ع) را به آن ناميده و قبل و بعد از او، جز افراد كافر، آن را براى خود به كار نمى‌برند».

عرض كرد: فدايتان شوم؛ پس چگونه بايد به آن حضرت (ع) سلام كرد؟

امام (ع) فرمودند: بايد گفت:

السّلام عليك يا بقيّةالله‌

و آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند:

بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ.[٥]

از وجود شريف امام زمان (ع) در آغاز ولادت‌شان نيز نقل شده كه، به احمدبن اسحاق- از وكلاى امام عسكرى و امام زمان (ع) و افراد مورد اعتماد خاندان اهل بيت (ع)- فرمودند:

من بقيةالله در زمين او و انتقام گيرنده از دشمنانش هستم.[٦]

پى‌نوشت‌ها:

با استفاده از: مجتبى تونه‌اى، موعود نامه، ص ١٧١.

[١]. عيون اخبارالرضا (ع)، ج ٢، ص ٢٧٣.

[٢]. اصول كافى، ج ١، صص ٤٧١- ٤٧٢.

[٣]. عيون اخبارالرضا (ع)، ج ١، ص ٢٠.

[٤]. بحارالانوار، ج ٩٣، صص ١٠٦ و ١١٩.

[٥]. اصول كافى، ج ١، ص ٤١١.

[٦]. ماهنامه موعود، ش ٢١، ص ٥٤.