اشاره: در قسمت پيشين اين مقاله علل محفوظ ماندن مكتب تشيع از اثرات منفى دوران غيبت مورد بحث و بررسى قرار گرفت و در اين زمينه به دو دليل اشاره شد؛ اوّل آمادگى افكار عمومى شيعيان، كه حاصل روايات متعددى بود كه در آنها وقوعغيبت پيش‌بينى شده بود. دوم، بيدارى و هشيارى شيعيان كه در اثر تربيت خاص ائمّه اهل بيت، عليه السلام، حاصل آمده بود. امّا بررسى ديگر عوامل موضوع اين قسمت از مقاله است.

٣. انتخاب نواب خاص از طرف امام زمان عليه السلام‌

بعد از شهادت امام حسن عسكرى عليه السلام در آغاز اكثر شيعيان با حيرت و سرگردانى و شك و ترديد وحشتناكى مواجه گرديدند. البته اين وضعيت اختصاصى به رحلت امام حسن عسكرى عليه السلام نداشت، بلكه به خاطر مشكلات سياسى و وجود اختناق و خفقانى بود كه دستگاه عباسى براى امامان عليه السلام ايجاد مى‌كردند و مانع برقرارى ارتباطى منظم ميان شيعيان و امامان آنها مى‌شدند. اين مشكل بعد از رحلت يك امام و جانشين بعدى بيشتر نمود پيدا مى‌كرد. شيعيان در آغاز با ترديد مواجه مى‌شدند و در مرحله بعد، به فرقه‌هاى مختلف انشعاب مى‌يابند؛ ولى بعد از مدت زمانى، امام بعدى ترديد را از اذهان مى‌زدود و اين انشعابات را سامان مى‌بخشيد.

پس از شهادت امام حسن عسكرى عليه السلام در سال ٢٦٠ ق. اين مشكل دوچندان گرديد و حتى بعضى‌ها، از عقايدشان برگشتند؛ چون آغاز غيبت امام عليه السلام از ميان شيعيان بود و از طرف ديگر طبق مآخذ قرون اوليه، امام‌حسن عسكرى عليه السلام نتوانست آشكارا پسرش را معرفى نمايد و جانشين خود را به طور علنى منصوب كند.[١] طبق نوشته شيخ مفيد در ارشاد. حتى به خيلى از پيروان خويش معرفى نكرد.[٢] بنابراين، علت شدت بحران در آن زمان، اين بود كه امام حسن عسكرى عليه السلام به خاطر شرايط خاص زمانى، نتوانست آشكارا جانشين خود را براى عموم منصوب نمايد: در حالى كه يكى از ويژگيهاى شيعيان، كه آنان را از ديگر فرق اسلامى متمايز مى‌ساخت، اين بود كه هر امامى توسط امام قبلى معرفى مى‌گرديد.

ما به نمونه هايى از سرگردانى و ترديد شيعيان و همچنين به كيفيت انشعاب آنان اشاره مى‌كنيم؛ تا ملموس‌تر با اين وضعيت آشنا شويم.

١. محمدبن مهزيار كه پدر او، ابراهيم بن مهزيار و طبق نوشته بزرگان در اهواز، وكيل حضرت ولى عصر عليه السلام بوده است؛ بعد از وفات امام حسن عسكرى عليه السلام دچار شك و ترديد گرديد.