حركتهاى سنجيده و رهبريت مدبرانه و عاقلانه خود، اين اوضاع نابسامان اجتماع شيعه را سامان بخشيده و مردم را از سردرگمى و سرگردانى نجات دادند و اختلافات و انشعابات را به تدريج از بين بردند.

دكتر جاسم حسين در اين زمينه چنين اظهار نظر مى‌كند كه: گرچه اماميه به پانزده گروه منشعب شدند و در زمان نخستين سفير، ديدگاههاى گوناگونى درباره جانشين امام حسن عسكرى عليه السلام داشتند، ليكن تعاليم و فعاليتهاى سفير دوم با موفقيت انجام گرفت. از اين رو، تعاليم و آيين پيروان سفير دوم در محافل اماميه انتشار يافت. در حالى كه ديگر گروهها مضمحل شدند.

در زمان سفراى سوم و چهارم، نسل جديد امايمه نسبت به سفيران و قبول بيانات ايشان به عنوان سخنان امام دوازدهم مطيع‌تر و مشتاق‌تر بودند. اشتياق بيشتر آنها به اين دليل بود كه تمام توقيعاتى كه به چهار سفير نوشته شده و به امام دوازدهم منسوب مى‌شد با يك دستخط و در يك سبك واحدى بود. همين دستخط يكسان در ميان اماميه، بيانگر اجماعى شد كه تسليم آخرين توقيع صادره به سفير چهارم شوند، توقيعى كه با آن غيبت صغرى خاتمه يافت و غيبت كبرى شروع شد.[١]

شيخ مفيد تأييد مى‌كند كه در سال ٣٧٣ ق كه وى مشغول نوشتن كتاب خود (الفصول المختاره) بود، از آن فرقه‌هاى چهارده گانه، تنها اماميه باقى مانده است. به نوشته وى اين گروه، بزرگترين فرقه شيعه از نظر جمعيت، علما، متكلمان، نظار، صالحان، عابدان، فقيهان، محدثان، اديبان و شاعران اند؛ آنان، آبروى شيعه اماميه، سرپرستان اجتماع و دين، مورد اعتماد شيعيان مى‌باشند.[٢]

پى‌نوشتها:

[١]. ر. ك: النوبختى، حسن بن موسى، فرق الشيعه، ص ١٠٥؛ الاشعرى القمى، سعدبن عبداله، المقالات و الفرق، ص ١٠٢.

[٢]. الارشاد، ص ٣٤٥.

[٣]. اصول كافى، ج ٢، ص ٤٥٦، حديث ٥.

[٤]. ر. ك: الصدوق، محمدبن على بن الحسين، كمال الدين، ج ٢، ص ٤٨٦، حديث ٨؛ الطوسى، محمدبن الحسن، اختيار معرفةالرجال، ج ٢، ص ٨١٣.

[٥]. الصدوق، محمدبن على بن الحسين، همان، ج ٢، ص ٤٩١، باب ٤٥، حديث ١٥؛ المجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج ٥١، ص ٢٣٠.

[٦]. اصول كافى، ج ٢، ص ٢٦١، باب مولد الصاحب، حديث ١٤.

[٧]. مروج الذهب، ج ٤، ص ١١٢.

[٨]. الاشعرى القمى، سعبدن عبداللَّه، همان، ص ١٠٢.

[٩]. النوبختى، حسن بن موسى، همان، ص ١٠٥.

[١٠]. الفصول المختارة، ص ٢٥٨- ٢٦، شيخ مفيد از فرق الشيعه نوبختى نقل كرده است.

[١١]. الشهرستانى، محمدبن عبدالكريم، الملل و النحل، ص ١٣٠.

[١٢]. حيات فكرى و سياسى امامان شيعه، ج ٢، ص ٢١٩، تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم عليه السلام، ص ١٠٣

[١٣]. تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم عليه السلام، ص ٢١٦- ٢١٧

[١٤]. الفصول المختاره، ص ٢٦١، حيات فكرى و سياسى امامان شيعه عليه السلام، ج ٢، ص ٢٢٠.