ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٤ - پرسش شما، پاسخ موعود
نمىشد اهميت آن را با تحريك به قيامى كه شكست آن معلوم بود، ناديده گرفت.
علاوه بر آن، اگر آنان به طور مستقل از حضرت مهدى (ع)، مردم را به قيام تحريك مىكردند، طبيعتاً امر صحيحى نبود و با وظيفه اجتماعى اسلامى آنان منافات داشت.
\* آيا اراده بر اين بود كه نايب امام (ع) فقيهترين و فرهيختهترين فرد باشد؟
اين امر به افرادى كه به درجه عظيمى از اخلاص رسيده بودند، واگذار مىشد. اين اخلاص به حدى بود كه اگر اعضاى بدنشان را از هم جدا مىكردند و استخوانهايشان را در هم مىشكستند امكان نداشت اخبار امام مهدى (ع) را در اختيار حكومت قرار دهند تا خطرى متوجه آن حضرت (ع) شود.
البته نايبان امام (ع) براساس اخبارى كه به دست ما رسيده به اذن امام (ع) داراى علم غيب نيز بودند و بسيارى از پرسشهايافراد را از جانب امام زمان (ع) پاسخ مىگفتند.
\* آيا در نيابت خاصه اين اتفاق رخ داد؟ يعنى كسى كه علم كمترى داشت، بر اعلم مقدّم شد؟
بله. در برخى از روايات آمده است هنگامى كه نيابت به شيخ ابوالقاسم حسينبن روح، رسيد. عدهاى از ابوسهل نوبختى سؤال كردند چگونه نيابت به شيخ ابوالقاسم بن روح واگذار شد و تو بر اين امر انتخاب نشدى؟ او در جواب گفت: آنها [ائمه اطهار (ع)] و او كه انتخاب شده، بهتر مىداند، امّا فكر مىكنم از آن جهت باشد كه من كسى هستم كه با دشمنان اهل بيت (ع) ملاقات و با آنان [درباره حقانيت اهل بيت و وجود حضرت مهدى (ع)] مناظره مىكنم. اگر من مكان امام (ع) را مىدانستم، همچنان كه ابوالقاسم مىداند و در مناظره با دشمنان در ارائه برهان و دليلى در مىماندم، چه بسا آنان را به جايگاه امام (ع) راهنمايى مىكردم. اما اگر ابوالقاسم بالفرض امام (ع) را در زير عباى خود پنهان كرده باشد و او را با قيچى تكه تكه كنند امام (ع) را نشان نخواهد داد.
\* شيخ عثمان بن سعيد العمرى ابوعمرو اسدى كجا دفن شده است؟
طبق اظهارات ابونصير حجةالله بن محمد، شيخ عثمان بن سعيد در غربِ بغداد، در خيابان الميدان، ابتداى محل معروف به «درب جبله»، در مسجد «الارب»، داخل مسجد، سمت راست دفن شده است.
شيخ طوسى (ره) گفته است: قبر را در محلى كه ابونصر ذكر كرده است، ديدم. جلوى قبر ديوارى بنا شده كه محراب مسجد در آن قرار دارد. كنار آن ديوار، درى است كه مىتوان از آن داخل شد و كنار سنگ مزار رفت. ما معمولًا داخل مىرفتيم و او را زيارت مىكرديم.
در زمان ابومنصور محمدبن الفرج، با برداشته شدن آن ديوار، قبر آشكار شد و ضريحى به دور قبر كشيدند كه اكنون زير سقف قرار دارد و هر كس بخواهد، مىتواند او را زيارت كند.
شيخ طوسى ادامه مىدهد: اهل محل به زيارتش مىروند و بدون اين كه صاحب قبر را بشناسند، مىگويند او مردى صالح بوده است. برخى ديگر نيز كه از هويت واقعى صاحب قبر مطلع نيستند، مىگويند اين قبر از آن پسر دايه امام حسين (ع) است. [اين اظهار شيخ مربوط به سال ٤٤٧ ق است].
از ناشناس ماندن حقيقت قبر او براى مردم در زمان شيخ طوسى (ره)، مىتوان به ميزان و تقيهاى كه در مورد نيابت امام عصر (ع) در زمان حيات و بعد از حيات نايب آن حضرت (ع) وجود داشت، پى برد.
\* نيابت كدام يك از نواب خاص طولانىتر بود؟
نيابت شيخ بزرگوار، محمد بن عثمان بن سعيد العمرى كه مدت چهل سال طول كشيد، طولانىترين دوران نيابت بود. از اين جهت، آن بزرگوار، بيشترين توفيق را در القاى تعاليم حضرت مهدى (ع) به مردم داشت و بيشترين تأثير را بر جامعهاى كه در آن زندگى مىكرد و مأمور رهبرى و تدابير امور آن بود، گذاشت.
\* شيخ محمد بن عثمان بن سعيد العمرى در كجا دفن شده است؟
در كنار مادرش در خيابان «باب الكوفه»، در جايى كه منزل او در آن قرار دارد.
مزار او هماكنون در محلهاى معروف به «خلّانى» است كه زيارتگاه زائران است و بدان تبرك مىجويند.
\* چرا پس از پايان نيابت نايب چهارم، نيابت پايان يافت؟
دلايل متعددى در اين زمينه وجود داشت، از جمله:
١. مدت نيابت نايب چهارم، سه سال كامل بود. اين مدت كوتاه، شرايط را براى او فراهم نكرد تا بتواند مثل نايبان گذشته به فعاليتهاى وسيع اقدام كند. در نتيجه او نتوانست مثل نايبان قبلى در پايگاههاى مردمى نفوذ كند. گرچه در اعتقاد به بزرگى مقام او و وثاقت او، تفاوتى با ديگر نايبان نبود.
٢. سالهايى كه شيخ على محمد سمرى نيابت امام زمان (ع) را بر عهده گرفت، سالهاى پر از ظلم و ستم و خون ريزى بود و اين مسئله، نقش مهمى در جلوگيرى از فعاليت و كاهش اقدامات او داشت. زيرا فعاليت اجتماعى، نيازمند وجود فضايى مناسب و فرصتى كافى است. با وجود خفقان و كثرت حوادث و پراكندگى اذهان عمومى، مجالى براى فعاليت نمىماند. به همين خاطر، فعاليت او مبتنى بر پنهان كارى و كتمان بود.
اين مسئله به خودى خود، از علل اصلى پايان يافتن نيابت پس از وفات «سمرى» و عزم امام مهدى (ع) بر انقطاع از مردم، به شمار مىرود. اين حوادث، مردم را از ادامه دسترسى به نايبان آن حضرت (ع) باز داشت.
\* نيابت نايب اول، عثمان بن سعيد العمرى، چه مدتى طول كشيد و در زمان كدام خليفه بود؟
نيابت او نزديك به پنج سال به طول انجاميد و اين دوره فراتر از دوران خلافت معتمد عباسى نبود. هم چنان كه شهادت امام حسن عسكرى (ع) در دوره خلافت اين خليفه