ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٩ - فعاليت هاى بروس
انگلستان بازگشت و يك سال بعد به تنهايى بار ديگر سفر خود را به هندوستان در پيش گرفت. وى از آنجا كه طى اقامت در هندوستان با فارسىزبانان بسيارى روبهرو شده بود، تصميم گرفت براى تكميل زبان فارسى خود و اصلاح ترجمه انجيل هنرى مارتين مدتى در ايران به سر برد. از اين رو، وى، در سال ١٨٦٩ به عنوان تنها نماينده انگليسى دولت انگلستان در جلفاى اصفهان مستقر شد تا ترجمه فارسى انجيل و تورات را اصلاح نموده، كتاب دعايى را به زبان ارمنى ترجمه كند.[١] ورود بروس به اصفهان با يكى از ادوار بروز قحطى در سراسر ايران و شيوع وبا در اصفهان همزمان بود. بروس با تكيه بر وظايف تبليغى خويش، درصدد برآمد ضمن انجام امور خيريه، براى نگهدارى و رسيدگى به قحطىزدگان و بيماران مبتلا به وبا، اولين نمونه از فعاليتهاى انجمن تبليغى كليسا را به جامعه اصفهان معرفى كند. وى پس از آنكه همسرش در سال ١٨٧٠ به او ملحق شد، كار رسيدگى به آسيبديدگان را آغاز كرد و حدود هفتهزار نفر را كه دوهزار نفر آنها ارمنى بودند، تحت پوشش قرار داد. بدينترتيب، حدود شانزدههزار پوند از لندن و مبلغى حدود هزار پوند به عنوان اعانه براى قحطىزدگان، خاصه ارامنه و يهوديان جلفا و اصفهان به دست بروس رسيد. هزينه نگهدارى و رسيدگى از اين افراد را، بروس و برخى حاميان امور تبليغى در انگلستان و اروپا تأمين مىكردند.
برخى از ارامنه جلفا از فعاليتهاى بروس استقبال كردند و به وى پيشنهاد كردند در تأسيس يك مدرسه كوچك براى ارامنه به آنها كمك كند. البته درهمانحال گروه ديگرى از ارامنه جلفا بهطورعلنى با حضور بروس و فعاليتهاى او كه كمابيش سبب تغيير آيين برخى از ارامنه و پذيرش آيين پروتستان شده بود مخالفت مىكردند.
بروس طى پنج سال اقامت خود در ايران، علاوه بر انجام امور خيريه كه در نهايت براى جلب توجه اهالى اصفهان و جلفا نسبت به فعاليتهاى هيأت تبليغى بود، امر تبليغ و ترويج آرا و عقايد مسيحيت پروتستان را نيز بر عهده داشت. وى براى نيل به اين مقصود، مراسم مذهبى را در محل اقامت خود به زبان فارسى برگزار مىكرد و تنها سرودها و مزامير را به زبان ارمنى بيان مىنمود. وى بر آن بود كه علاوه بر ارامنه، ساير اهالى جلفا و اصفهان مانند مسلمانان و يهوديان را نيز به پذيرش آرا و عقايد پروتستان دعوت كند. البته فعاليت او در اين زمينه، در بيشتر موارد بىنتيجه بود. با اينحال، پس از گذشت شش سال از اقامت بروس در جلفا، سرانجام انجمن تبليغى كليسا متقاعد شد تا فعاليت بروس در ايران را به رسميت بشناسد و بدينترتيب در تابستان ١٨٧٥ اولين هيأت انجمن تبليغى كليسا به طور رسمى كار خود را در ايران دنبال كرد و از پشتيبانى و حمايت دايمى و رسمى انجمن مذكور برخوردار شد.
به مرور ايام و بهويژه پس از سفر موفقيتآميز بروس و خانوادهاش به ايرلند در سال ١٨٨١ كه به تأمين بودجه مورد نياز هيأت انجاميد، شمارى از مبلغان ايرلندى آمادگى خود را براى همكارى و فعاليت در هيأت انجمن تبليغى كليسا در جلفا اعلام كردند. برخى از اين اعضاى جديد، از مبلغان منفرد و شمارى از آنان نيز از جمله زنان مبلّغ بودند. ازآنپس، فعاليت مبلغان هيأت انجمن تبليغى كليسا در جلفا در سطح قابلتوجهى توسعه يافت و در سه شاخه امور مذهبى، آموزشى و پزشكى متمركز شد كه در واقع دو شاخه آموزشى و پزشكى، جزئى از فعاليت مذهبى بودند.
فعاليتهاى بروس
الف فعاليتهاى تبليغى: اگرچه رابرت بروس براى ترجمه و تصحيح متون كتب عهد عتيق و جديد به ايران آمد، اما حيطه وظايف او تنها به اين امر محدود نمىشد. آرتور آرنولد سياح انگليسى ضمن توصيف بروس از وى به عنوان يك مبلّغ استثنايى، سرباز الهى با ذائقهاى خاص براى جنگ مذهبى در دورترين مكانهاى زمين و مسلطترين فرد در ايران به زبان فارسى ياد مىكند. رابرت بروس به سبب تسلط بر زبان فارسى، علاوه بر ترجمه و تصحيح كتب مقدس، براى اهالى جلفا موعظه مىكرد و از ترجمه متون مذهبى به زبان فارسى براى جلب توجه عامه مردم سود مىجست. همچنين بروس كلاسهايى براى فراگيرى زبان انگليسى براى بزرگسالان تشكيل داده بود. پس از اين كلاسها، مراسم عبادى به شيوه آيين ارامنه برگزار مىشد. اين كلاسها و مراسم، انگيزه لازم را براى جلب توجه ارامنه به حضور در هيأت ايجاد مىكرد. اگر چه اكثر ارامنه هيچگاه از عقايد خود بازنگشتند، اما به هر حال حضور در هيأت بر وجهه ظاهرى فعاليت مبلغان انجمن تبليغى كليسا مىافزود.
ب فعاليتهاى آموزشى: رابرت بروس پس از اقامت در جلفا به پيشنهاد برخى از ارامنه و با همكارى كاراپت هوانس، مدرسهاى براى آموزش پسران ارمنى در جلفا تأسيس كرد. اين مدرسه در حدود سال ١٨٧٤ كار خود را در جلفا آغاز كرد. سه سال پس از تأسيس اين مدرسه در ١٨٧٧ حدود ١٣١ شاگرد كه همگى، جز سه كودك، ارمنى بودند در اين مدرسه تحصيل مىكردند. بعضى از فرزندان كشيشان ارمنى نيز در شمارِ اين محصلين بودند. همچنين برخى از كودكان بىسرپرست نيز در اين مدرسه تحصيل مىكردند كه طبعاً هيأت انجمن تبليغى كليسا مخارج تحصيل آنان را تأمين مىكرد. شمار دانشآموزان اين مدرسه در سال ١٨٩١ حدود ٢٠٥ نفر بود و در مدت پانزده سال، حدود ٥٦ درصد به تعداد دانشآموزان آن افزوده شد. برنامه درسى اين مدرسه عبارت بود از: آموزش زبان لاتين، فرانسه، انگليسى، چهار كتاب اول هندسه اقليدسى و جبر، كه بعضى از اين دروس به نوجوانان تدريس مىشد. به نقل از دكتر ويلز، برنامه درسى اين مدرسه با كلاسهاى درسى سيكل اول دبيرستان در انگلستان مطابقت داشت. علاوه بر مدرسه پسرانه، هيأت جلفا مدرسه دخترانهاى نيز ايجاد كرد. اين مدرسه را مبلغان زن اداره مىكردند و حدود صد دانشآموز دختر در آن به تحصيل اشتغال داشتند. همچنين كلاسهاى خاصى براى تعليم فنون و حِرَف مختلف، از جمله نجّارى براى پسران و خياطى،