ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦١ - ٣ اعتقاد به گواه بودن امامان (ع) بر مردم
پيش از بررسى آيات و رواياتى كه در اين زمينه وارد شده، يادآورى اين نكته ضرورى است كه شاهد يا گواه بودن امامان بر مردم، فرع آگاهى و اطلاع آنها از اعمال مردم است. به بيان ديگر امامان آنگاه مىتوانند به نفع يا ضرر مردم در روز قيامت گواهى دهند كه در دنيا از اعمال آنها آگاه باشند.
با توجه به آنچه گفته شد، براى روشن شدن سومين فرع از فروع معرفت امام، لازم است كه دو موضوع را به صورت جداگانه بررسى كنيم؛ يكى آگاهى امامان از اعمال مردم و ديگرى گواه بودن امامان بر اعمال آنها.
١- ٣. آگاهى امامان از اعمال مردم: در آيات و روايات متعددى بر اين نكته تصريح شده است كه پيامبر خدا (ص) و امامان معصوم (ع) از رفتار و كردار مردمان آگاه بوده و از هر آنچه كه بر آنها مىگذرد باخبرند.
در يكى از آيات قرآن در اين زمينه چنين آمده است:
وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ، وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.[١]
و بگو: « [هر كارى مىخواهيد] بكنيد، كه به زودى خدا و پيامبر او و مؤمنان در كردار شما خواهند نگريست، و به زودى به سوى داناى نهان و آشكار بازگردانيده مىشويد؛ پس شما را به آنچه انجام مىداديد آگاه خواهد كرد.»
امينالاسلام طبرسى در ذيل آيه يادشده مىفرمايد:
اين دستورى از سوى خداى سبحان به پيامبرش است كه به مكلفان بگويد: به هر آنچه خداوند شما را امر كرده عمل كنيد ...؛ چرا كه خداوند به زودى عمل شما را مىبيند ... برخى گفتهاند مراد از ديدن در اينجا دانستن و آگاه بودن است ...؛ يعنى خداى تعالى از كارهاى شما آگاه است و در برابر آنها به شما پاداش مىدهد. و پيامبر او نيز اعمال شما را مىبيند و از آن آگاه است و از اين رو نزد خداوند متعال به نفع شما گواهى مىدهد. همچنين مؤمنان نيز اعمال شما را مىبينند.
گروهى گفتهاند در اينجا منظور از مؤمنان، شهدا هستند و برخى گفتهاند منظور از آنها فرشتگان و حافظانى هستند كه اعمال مردم را مىنويسند. اما اصحاب ما [اماميه] روايت كردهاند كه اعمال اين امت در هر روز دوشنبه و پنجشنبه بر پيامبر (ص) عرضه مىشود و ايشان از آنها آگاه مىشود. همچنين اين اعمال بر امامان هدايت (ع) نيز عرضه مىشود و آنها نيز از اعمال مردم مطلع مىشوند و مراد از «مؤمنان» در اين آيه نيز همانها هستند.[٢]
موضوع يادشده در جوامع روايى شيعه نيز مورد توجه قرار گرفته است، تا آنجا كه بسيارى از محدثان بابى از كتاب خود را به نقل رواياتى كه در اين زمينه وارد شده، اختصاص دادهاند.[٣]
بر اساس رواياتى كه در اين باب نقل شده است، اعمال مردم هر صبح و شام به حضور حجت و امام عصر عرضه مىشود و ايشان از اعمال خوب و پسنديده مردم شاد و از اعمال ناشايست آنها اندوهگين مىشوند.
در اينجا براى روشنتر شدن موضوع به برخى از رواياتى كه در اين زمينه از امامان معصوم (ع) نقل شده است، اشاره مىكنيم:
١. ابوبصير در روايتى از امام صادق (ع) چنين نقل مىكند:
اعمال نيك و بد همه بندگان هر صبحگاه بر پيامبر (ص) عرضه مىشود؛ پس مراقب باشيد. اين سخن خداى تعالى است كه: «و بگو [هر كارى مىخواهيد] بكنيد، كه به زودى خدا و پيامبرش در كردار شما خواهند نگريست.[٤]
در روايت ديگرى «سَماعه» نقل مىكند كه روزى امام صادق (ع) فرمود:
چرا فرستاده خدا (ص) را اندوهگين مىسازيد؟
در اين هنگام مردى پرسيد: چگونه ما او را اندوهگين مىسازيم؟ و آن حضرت در پاسخش فرمود:
مگر نمىدانيد كه اعمال شما بر آن حضرت عرضه مىشود و چون گناهى در آن ببيند اندوهگين مىشود؟ پس فرستاده خدا را اندوهگين نكنيد و او را شادمان سازيد.[٥]
اينكه در روايات يادشده تنها از عرضه اعمال مردم بر پيامبر خدا (ص) و آگاهى آن حضرت از رفتار و كردار آنها سخن به ميان آمده است، هرگز به معناى انحصار ويژگى يادشده به آن حضرت نيست؛ زيرا اين ويژگى از آن حجتهاى الهى در هر عصر است و امامان معصوم (ع) نيز- چنانكه خود در موارد متعددى بيان فرمودهاند- چون پيامبر خاتم (ص) از اين ويژگى برخوردارند.