«آخر» به بخش پايانى هر مجموعه گفته،[١] و «زمان» در لغت بر وقت كم يا زياد اطلاق مى شود.[٢] و مقصود از آن در اين جا روزگار و عمر جهان است. «آخرالزمان» تركيبى اضافى و به معناى بخش پايانى حيات دنيا است. واژه آخرالزمان در قرآن به كار نرفته؛ امّا مطالب گوناگونى درباره اين موضوع از آيات قابل استفاده است. قرآن به طور كلّى، جهانيان را به دو بخش پيشينيان (الأوّلين، المستقدمين) و پسينيان (الأخرين، المستئخرين) قسمت كرده است‌[٣] افزون بر آن، آياتى در قرآن از ميراث برى زمين به وسيله صالحان و مستضعفان، پيروزى نهايى حق بر باطل و گسترش اسلام در سرتاسر جهان سخن مى گويد كه پس از وقوع بلاها و فتنه هاى بسيار محقّق مى شود.[٤] اين آيات با دوره پايانى دنيا ارتباط دارند[٥] و برخى از نشانه هاى قيامت كه از آن به «اشراط الساعة» تعبير شده‌[٦] نيز در اين بخش واقعند. در روايات و تفاسير، بسيارى از نشانه هاى آخرالزمان از اشراط الساعة نيز شمرده شده است؛[٧] از اين رو براى جدايى اين دو موضوع مقاله آخرالزمان به حوادث و تحوّلات اجتماعى در واپسين دوره حيات بشرى اختصاص يافته كه معمولًا در كتاب هايى تحت عنوان الملاحم والفتن‌[٨] و كتاب هاى مربوط به غيبت امام زمان (عج)[٩] بررسى مى شوند و «اشراط الساعة» به حوادث طبعى و دگرگونى هاى كيهانى در آستانه قيامت، مانند: طلوع خورشيد از مغرب، پوشيده شدن آسمان از دود، تاريك شدن خورشيد و ماه و ستارگان، متلاشى شدن كوه ها و ... محدود شده است.[١٠]

تعبير «اليوم الأخر» كه در قرآن فراوان به كار رفته، با جهان آخرت مرادف و ناظر به اين واقعيت است كه زندگانى آن جهان، در پى حيات دنيايى، سرانجام نهايى آن است؛[١١] در نتيجه، اين اصطلاح نيز به بحث «آخرالزمان» مربوط نمى شود. از آنجا كه مفهوم «آخر» نسبى است و در تاريخ انقراض دنيا اختلاف فراوانى وجود دارد[١٢] و قرآن نيز از تعيين وقتى مشخّص براى آن پرهيز كرده‌[١٣] محدوده آخرالزمان به دقّت قابل انداز ه گيرى نيست؛ با اين حال، با استفاده از روايات‌[١٤] مى توان بعثت پيامبر خاتم را سرآغاز دوره «آخرالزمان» دانست‌[١٥]؛ البتّه در بيش تر روايات، آخرالزمان به دوره پايانى كه با ظهور مهدى (عج) مقارن است، اطلاق شده است.

پى نوشت ها:

\* بخشى از مقاله دايرةالمعارف قرآن كريم، از انتشارات مركز فرهنگ و معارف قرآن‌

[١]. الكلّيات، ج ١، ص ٨٣.

[٢]. لسان العرب، ج ٦، ص ٨٦، «زمن».

[٣]. سوره واقعه (٥٦)، آيه ١٣ و ٣٩ و ٤٩؛ سوره حجر (١٥)، آيه ٢٤.

[٤]. سوره اعراف (٧)، آيه ١٢٨؛ سوره نور (٢٤)، آيه ٥٥؛ سوره قصص (٢٨)، آيه ٥؛ سوره فتح (٤٨)، آيه ٢٨.

[٥]. قيام و انقلاب مهدى، ص ٥ و ٦.

[٦]. سوره محمد (٤٧)، آيه ١٨.

[٧]. روح المعانى، مج ١٤، ج ٢٦، ص ٨٠- ٨٢؛ نمونه، ج ٢١، ص ٤٤٩- ٤٥١

[٨]. الفتن و الملاحم فى آخرالزمان، ابن كثير ابن طاووس؛ الملاحم و الفتن.

[٩]. طوسى، الغيبه.

[١٠]. الكشّاف الموضوعى، ج ١، ص ٩٧- ١٠٢.

[١١]. التحقيق، ج ١، ص ٤٦، «آخر».

[١٢]. هزاره گرايى، ص ٢١.

[١٣]. سوره لقمان (٣١)، آيه ٣٤؛ سوره احزاب (٣٣) آيه ٦٦؛ سوره زخرف (٤٣)، آيه ٨٥.

[١٤]. بحارالأنوار، ج ٤٠، ص ١٧٧؛ ج ٢، ص ٨٧؛ ج ٩، ص ٣١٩؛ ج ١٢، ص ٢٨٢؛ ج ١٤، ص ٨٣ و ١٨٤؛ ج ١٥، ص ٢٠٣؛ ج ١٦، ص ١٨- ٢١؛ ج ٢٠، ص ٢٢٢؛ ج ٢١، ص ٣١٧ و ٣٥١.

[١٥]. التحرير و التنوير، ج ٢٦، ص ١٠٤.