ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢١ - چراغ آستان حق
معناست. و تمام بحثها حول اين موضوع، به مقدار [فهم] طرح كنندگان و مؤلفان آن- كه خداوند به آنان جزاى خير دهد، مى باشد نه به قدر [شايسته] مطلب تا بتوان پاسخ كاملى به اين سؤال داد كه: امامت چيست و امام كيست؛ چرا كه افق آن بسيار دور است.
به هر حال، مولودى كه در مثل فردا متولد گرديده است- كه صلوات خدا بر او باد- يكى از امامان عظيم الشأن عالم است كه عقل در [راه شناخت] ايشان متحير مانده، تحيرى نه در مقام قياس با خطا به بلكه در قياس با استدلال و برهان!
حضرت امام رضا (ع) پانزده لقب دارند كه صاحب بحارالانوار، برخى از آنها را ذكر كرده ولى بقيه را بيان نكرده است. اولين عنوانى كه ايشان براى آن حضرت ذكر نموده، «سراج اللّه» است.[١]
سراج اللّه ... واژه اى است كه فقيه ژرف انديش در فقه دين و حكيم كاوشگر در اعماق حكمت را كافى است تا به فكر فرو برد كه چه ويژگى خاصى امام رضا (ع) را ممتاز به ملقب «سراج اللّه فى خلقه» نموده است؟
سراج دو خصوصيت دارد: نور و حرارت و خداوند متعال خورشيد را به سراج توصيف نموده و فرموده است:
تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنِيراً.[٢]
[فرخنده] بزرگوار است آن كسى كه در آسمان برجهايى نهاد و در آنها چراغ و ماهى نوربخش قرار داد.
همچنين پيامبر اكرم (ص) را نيز به سراج تشبيه نموده و فرموده است:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً وَ داعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِيراً.[٣]
اى پيامبر ما تو را [به سِمَت] گواه و بشارتگر و هشدار دهنده فرستاديم و دعوت كننده به سوى خدا به فرمان او چراغى تابناك.
همان طور كه منظومه مادى كاينات داراى چراغى مانند خورشيد است كه به آن نور و حرارت مى دهد، منظومه انسانيت و بشريت هم چراغى دارد- حسرت مى خورم كه ما تا كنون به نكات دقيق و لطايف عظيم قرآن نرسيده ايم. عمرمان گذشت و چيزى از آن را نفهميديم- چقدر رابطه ميان چراغ منظومه كاينات و منظومه انسانيت عميق است و چقدر خداوند متعال، از اين طريق، خصايص حضرت سيدالمرسلين (ع) را براى ما تبيين فرموده است!
به واسطه نور و حرارتى كه خورشيد مى تاباند، طبيعت به مقدار استعداد خود، تغذيه كرده و رشد مى يابد. همچنين به واسطه اعطاى نور و حرارت از سوى نبى اكرم (ص) به معادن [وجودى] بشريت، افراد بشر به مقدار استعداد خود رشد و كمال مى يابند. [وجود] افراد بشر معادنى است، همانند معادن طلا و نقره و آهن ....
خورشيد نبوى پس از رحلت حضرتش غروب نكرد و تابش آن ادامه يافت ... و امام رضا (ع) امتداد نبوت در زمين است و او خورشيد زمين است و اين خصوصيتى است كه خداوند متعال از ميان اهل بيت (ع) تنها به آن حضرت اختصاص داده است.
و نكته مهم، اضافه شدن سراج به لفظ جلاله أللّه از ميان اسماء حسناى خداوند متعال است. امام رضا (ع)، چراغ مادى و معنوى منسوب به خداوند متعال است و همين عنوان براى نيل به رفعت مكان و علوّ جايگاه آن حضرت (ع) كافى است.
مى دانيم كه اضافه، گاهى مغلبه [غلبه بخش] و گاهى مغيره [تغيير دهنده] است. يك شى تا هنگامى كه به چيز ديگرى اضافه نشده است در حد خود باقى است و از عنوان خود فراتر نمى رود اما هنگامى كه اضافه شود، داراى دو حيثيت مى گردد: يكى ذات مضاف و ديگرى آنچه به واسطه اضافه شدن پذيرفته است. حال نوبت به مضاف اليه مى رسد كه آن چيست و او كيست؟
مسأله آن است كه امام رضا (ع)، خود چراغ است؛ يعنى روح مقدس و نفس قدسى اش منبع نور و حرارت است. او آن نفس مقدسه اى است كه:
يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ.[٤]
روغنش روشنى بخشد هر چند آتش بدان نرسيده باشد.
و هنگامى كه لفظ جلاله أللّه جلّ جلّاله اضافه و به منبع كن فيكون متصل مى شود، متصف به صفت:
نُورٌ عَلى نُورٍ، يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ.
نورى افزون بر نور ديگر. خداوند هر كس را كه بخواهد بدان نور ره مى نمايد.
اين اضافه شدن، آن نفس قدسى را داراى نسبتى از مضاف اليه مى نمايد. مضاف اليه در اينجا لفظ «أللّه» است نه اسم عليم يا رحمن يا وهاب! خصوصيت لفظ «أللّه» آن است كه هزار اسم از اسماء حسناى بارى تعالى در آن جمع است و اين چراغ از اشعه آن هزار اسم، اكتساب مى نمايد. [يعنى] از اشعه اسماى عليم، رحمن، رحيم و ... و اين امرى است كه عقل را در تفهم و ادراك آن متحير مى سازد.
ارزش كلام، از خود كلام و از شخصيت گوينده آن آشكار مى شود. پس در اين صورت، ارزش كلامى كه از لحاظ مرتبه، بلافاصله پس از كلام خداوند و گوينده آن رسول خدا (ص) مى باشد، چه مقدار است؟ و آن كلامى است كه رسول اللّه (ص) به فرزند بزرگوار خود، حضرت امام موسى بن جعفر (ع) در خصوص فرزند ايشان، حضرت على بن موسى، امام رضا (ع) فرموده اند و ادراك آن احتياج به تفكرى طولانى دارد. ما اميدواريم كه از ميان اين مطالب دقيق چيزى از آن را بفهميم.
امام كاظم (ع) مى فرمايد:
رسول خدا (ص) را در خواب به همراه حضرت