اتفاق به منزل شخصى دعوت داشتم كه از تجار بازار بود. كتاب را در دست من ديد و چون مرد باسوادى بود گفت: «چه كتاب خوبى است. همه اينها را به من بفروشيد تا من از ثلث اموال پدرم اينها را منتشر كنم». بالاخره آن قدر اصرار كرد كه همه را خريد و من طلب دوستى را كه از او قرض كرده بودم پرداخت كردم.

همين قدر بگويم كه اين امور در نظام عالم در درجه اول است و خارج از نظام نيست. نيازى هم به ديدن اين و آن نيست؛ رو به خدا كه بكنى كار درست مى شود.

\* با توجه به اينكه خودتان هم به عظمت و رتبه اين كتاب اشاره كرديد لطفا از ويژگيهاى آن بگوييد.

مرحوم مجلسى مى گويد كتاب كمال الدين از همه كتابهايى كه درباره حضرت نوشته شده عالى تر است. مؤلف در اين كتاب آنچه را كه مربوط به حضرت است از همه طريق، اماميه و غير اماميه جمع كرده است و جامعيت دارد. در مقدمه نوشته است: «شبى خواب ديدم كه در حال طواف هستم. شخص بزرگوارى كنار حجرالاسود نشسته است. فهميدم كه اين خود حضرت صاحب است، با من مخاطب شد و گفت قرار بود درباره غيبت من كتابى بنويسى، كو پس چرا ننوشتى؟ من گفتم كتابى در فلان جا، مقاله اى در فلان جا نوشته ام. گفتند: نه به آن ترتيبى كه من مى گويم بنويس. يعنى، آن كسانى كه از طرف خدا هستند و غيبتى برايشان رخ داده همه را يك به يك بگو تا به من برسى. من ديگر از خواب پريدم، فهميدم كه بايد ديگر اين كار را بكنم، ديگر همه كارها را كنار گذاشتم». اينها مطالبى است كه مرحوم شيخ صدوق مى گويد. بعد در اواخر كتاب هم مى گويد من نمى خواهم بگويم تمام اخبار اين كتاب از نظر سند صحيح است، اما اخبارى كه صحيح است همه اش را در اين كتاب آورده ام و به آنها تمسك مى جويم و نه به اخبارى كه ضعيف است.

پس از تصحيح كتاب به فكر ترجمه آن افتاديم و با كمك برخى دوستان اين كار را شروع كرديم. جلد اول تمام شده است. مرحوم كمره اى آن نسخه قديمى پر غلط را ترجمه كرده اند كه خيلى به هم خوردگى دارد، اما نسخه ما نه، آن نسخه اى كه ما مقابله كرديم غلط ندارد. و بهترين نسخه كتاب كمال الدين، نسخه اى موجود در كتابخانه مرحوم آيت الله مرعشى است كه خود ايشان فرمودند من پنج شش تا نسخه دارم ولى اين نسخه عالى ترين نسخه است كه به شما مى دهم با شش تا نسخه آن مقابله كنيد، ما هم با آنها مقابله كرديم.

\* يك اشاره اى هم به كتاب غيبت نعمانى كه آن را احيا فرموده ايد داشته باشيد و در مورد ويژگيهاى خود كتاب و مؤلفان، لطفا توضيح بدهيد، چون نعمانى به نسبت مؤلفين ديگر شيعه ناشناخته تر است. مردم با شيخ طوسى و شيخ صدوق بيشتر آشنا هستند اما نعمانى را كمتر مى شناسند، لطفا از جايگاه كتاب غيبت نعمانى در مجموعه معارف مهدويت بفرماييد.

نعمانى از شخصيتهاى بزرگ و شاگردان كلينى است، نعمانى، نسخه اى از كتاب كافى را براى مرحوم كلينى قرائت كرده و با نسخه خود كلينى مقابله كرده است. در همين كافيهايى كه الان چاپ شده است در بخشهايى از آن احاديثى وجود دارد، كه در ذيل آنها گفته شده است. در نسخه نعمانى اين حديث هست در نسخه هاى ديگر نيست. نعمانى و چند نفر ديگر از شاگردان كلينى هستند كه در مقدمه كافى ذكر شده اند. نعمانى از آنهاى ديگر جلوتر است از نظر فهم و فراست و فكر جلوتر است. نعمانى مسافرت كرده و رفته است شامات و در آنجا ظاهرا در مقدمه غيبت مى نويسد: «وقتى به لبنان رفتم، در اواخر عمرم از من تقاضا كردند راجع به حضرت ولى عصر (ع) مطالبى را نقل كنم و بنويسم من هم كتابخانه اى همراهم نبود اما آنچه كه مى دانستم راجع به حضرت صاحب، آنها را نقل كردم؛ از اصل بحث خود امامت تا وقتى كه حضرت مى آيد و ظهور مى كند چه اعمالى انجام مى دهد و آنجا چه مى شود، و دنيا چطور مى شود». كتاب غيبت نعمانى كتاب بسيار خوبى است و من هم آن مقدارى كه امكان داشته است تصحيح كرده ام و پسرم هم ترجمه اش كرده است.

على اى حال، اين كتابها از كتابهاى درجه اولى است كه درباره حضرت مهدى (ع) نوشته شده است. يعنى اصلًا اصول است اگر كتابهايى ديگر تا قرن پنجم، ششم، هفتم، هشتم نوشته شده است آنها اصل است. اينها اگر مغاير با آنهاست بايد در اينها حرف زد، آنها اساس هستند.

\* اگر بخواهيد مقايسه اى داشته باشيد بين غيبت شيخ طوسى و غيبت نعمانى از جهت اتقان مطالب‌