عقل هر عاقلى حكم مى‌كند كه وقتى انسان قدرت دارد، بايد ضرر را از خودش دفع نمايد و از طرف ديگر مى‌دانيم كه زندگى در اين دنيا براى هيچ انسانى بدون ضرر و زيان و تشويش خاطر نيست چون: يا درد و مرضى در اندرون خود دارد؛ يا ظالمى از خارج او را مى‌آزارد؛ يا در شغل و كارش گرفتارى دارد؛ يا همسايه به او آزار مى‌رساند؛ يا ...

و اگر فعلًا هيچ يك از اين گرفتارى‌ها پيش نيامده باشد، باز عقل محال نمى‌داند كه در آينده گرفتارى‌هايى برايش پديد آيد، چگونه پديد نيايد و حال آنكه دنيا محلّ حوادث است و هيچ‌وقت بر يك منوال، ثابت و برقرار نمى‌ماند و كسى از سختى‌ها و مصيبت‌هاى آن در امان نيست.

منتها سختى‌هايش براى بعضى‌ها به فعليّت رسيده و محقّق شده و براى عدّه ديگر در آينده محقّق خواهد شد، امّا عقل حكم به وجوب و لزوم برطرف نمودن هر دو قسم از مصيبت‌ها و گرفتارى‌ها مى‌كند، اين از يك سوى.

از سوى ديگر، دعا وسيله‌اى است كه مى‌تواند اين مشكل را برطرف سازد و آن را براى انسان حل كند، پس عقلًا لازم است كه دست به دامان دعا بياويزيم و از آن براى حلّ مشكلاتمان كمك بگيريم. همين معنا در كلام اميرالمؤمنين و سيّدالوصيين (ع) آمده، آنجا كه مى‌فرمايد: «مبادا كسى كه فعلًا بلايى به او روى نياورده و در عافيت زندگى مى‌كند ولى در آينده از آن در امان نيست، گمان كند كه انسان گرفتار- هر چند گرفتاريش بزرگ باشد- بيشتر از او به دعا نيازمند است. (بلكه وى نيز براى دفع بلاهاى آتيه به دعا نياز دارد.)»[١]

از اين حديث، فهميده مى‌شود كه هر فردى به دعا نياز دارد، چه آن كسى كه در عافيت است و چه آن كس كه مبتلاست، منتها دومى براى برطرف ساختن بلايى كه هست و اوّلى براى جلوگيرى از نزول آن. علاوه بر اين، دعا سبب جلب منفعتيا بقاى نعمت‌هاى موجود نيز مى‌گردد، چون معصومان (ع) از آن به سلاح و «ترس» تعبير كرده‌اند، سلاح، وسيله‌اى است كه انسان را به منفعتى برساند، يا ضررى را از او دفع كند و ترس به «سپر» مى‌گويند كه موجب حفظ و نگهدارى انسان از مشكلات و سختى‌ها مى‌شود.

رسول خدا (ص) فرمود: «آيا اسلحه‌اى را به شما معرفى كنم كه هم شما را از شرّ دشمنانتان نجات مى‌دهد و هم روزيتان را زياد مى‌نمايد؟ گفتند: بلى يا رسول الله. فرمود: پروردگارتان را در شب و روز بخوانيد و دعا كنيد، چون دعا، اسلحه مؤمن است.»[٢]

امام على (ع) مى‌فرمايد: «دعا، سپر مؤمن است، اگر باب رحمت الهى را زياد بكوبى (و نااميد نشوى، عاقبت) آن در، به رويت گشوده خواهد شد.»[٣]

امام جعفر بن محمّد صادق (ع) فرمود: «دعا از سر نيزه آهنى، برّنده‌تر و نافذتراست.»[٤]

امام موسى بن جعفر (ع) فرمود: «دعا، هم آنچه مقدّر شده و هم آنچه مقدّر نشده، هر دو را بر مى‌گرداند و سبب تغييرش مى‌شود.» راوى (يعنى عمر بن يزيد) مى‌گويد، گفتم: آنچه مقدّر شده، معيّن و معلوم است كه دعا موجب تغييرش مى‌شود، امّا آنچه مقدّر نشده، چطور؟ فرمود: «دعا موجب مى‌شود كه اصلًا مقدّر نشود.»[٥]

امام زين العابدين (ع) فرمود: «دعا و بلا، تا روز قيامت با هم در مبارزه‌اند و دعا، پيروزمندانه بيرون مى‌آيد؛ اگر چه آن بلا حتمى بوده باشد.»[٦] و نيز از آن حضرت است كه فرمود: «دعا، هم بلاى فرود آمده را بر مى‌دارد و هم بلاى نيامده را.»[٧]

زمان دعا

امام باقر (ع) فرمود: «ذات اقدس الهى هر شب جمعه از اوّل تا آخر شب اين‌گونه ندا مى‌دهد: آيا بنده مؤمنى نيست كه تا قبل از صبح مرا براى دين يا دنيايش بخواند تا من اجابتش كنم؟

آيا بنده مؤمنى نيست كه تا قبل از صبح از گناهانش توبه كند و برگردد و من نيز رحمت و مغفرتم را برگردانم؟

آيا بنده مؤمنى نيست كه روزيش تنگ شده باشد و تا قبل از فجر از من بخواهد آن را زياد كنم و من هم حاجتش را برآورده و روزيش را زياد و وسيع گردانم؟

آيا بنده مؤمن مريضى نيست كه تا قبل از طلوع فجر از من بخواهد كه شفايش بدهم و من هم او را عافيت و تندرستى عطا نمايم؟»[٨]

زيد شحام از امام صادق (ع) روايت كرده است كه حضرت فرمود: «در چهار وقت به دنبال دعا باشيد: وزش باد، زوال سايه‌ها (كه همان ظهرشرعى است)، نزول باران و اوّلين قطره از خون مؤمن، چون در اين اوقات، درهاى آسمان گشوده خواهد شد.»[٩]

مكان دعا

برخى از گناهان فقط در اين سه موقعيّت بخشيده مى‌شوند: «عرفات»، «مشعرالحرام»، كه خداوند متعال فرمود: وقتى از عرفات كوچ كرديد،