دجّال،(antichrist) يا ضدّ مسيح، فردى است كه خروجش يكى از علايم قيامت كبرا محسوب مى‌شود امّا در برخى از روايات، خروج او را جزو نشانه‌هاى ظهور امام عصر (ع) مى‌بينيم.

براى دجّال صفات و خصوصيات مختلفى برشمرده‌اند از جمله: او مردى كافر است با يك چشم كه آن چشم هم در پيشانى‌اش واقع شده و مانند ستاره‌اى مى‌درخشد؛ در پيشانى او كلمه كافر نوشته شده است، كوهى از طعام و شهرى از آب هميشه با اوست و بر الاغ سفيدى سوار مى‌شود كه هر گامش يك ميل راه است، دجّال ادّعاى خدايى مى‌كند و در آخرالزّمان از قريه يهوديه اصفهان خروج مى‌كند، بيشتر پيروانش يهود و زنازادگان هستند.

تمامى انبياى پس از حضرت نوح (ع) قوم خود را از فتنه دجّال ترسانده‌اند و پيامبر اكرم (ص) نيز فتنه‌او را بزرگ‌ترين فتنه معرفى كرده‌اند و براى محفوظ ماندن از شرّ او، ما را به خواندن آيات اوليه سوره‌حشر توصيه كرده‌اند.

البتّه در اينكه دجّال يك شخصيت حقيقى يا سمبليك است نظرات متفاوتى وجود دارد و با توجه به اينكه اين موضوع در كتاب مقدّس نيز آمده و اهل سنّت خيلى به موضوع دجّال تكيه كرده‌اند به طورى كه انكار خروج او را مساوى با كفر دانسته‌اند؛ بر آن شديم تا در اين مقاله منابعى را كه در اين باره نوشته شده خدمتتان معرفى كنيم.

اين منابع در دو بخش اختصاصى و عمومى دسته‌بندى مى‌شوند: ١. كتبى كه به طور كامل به موضوع دجّال يا مسيح دجّال پرداخته‌اند. ٢. كتبى كه در كنار معرفى نشانه‌هاى آخرالزّمان و قيامت (اشراط الساعة) به موضوع دجّال و خروج وى پرداخته‌اند.

الف- كتب مستقل درباره دجّال:

١. دجّال [افسانه يا واقعيت‌]، مهناز شفائى، تهران: الف، ١٣٧٤، چ اوّل.

٢. عصر المسيح الدجّال؛ الحقايق و الوثائق: تفاصيل الخطة الماسونيه الهدم الذهبى و الالفيه حورس ٦٦٦، هشام كمال عبد الحميد، قاهره: مركز العربيه، ١٩٩٩ م، چ اوّل.

٣. الفتن، ابى على حنبل بن اسحاق شيبانى، بيروت: دارالشائر الإسلاميه، ١٤١٩ ق، چ اوّل.

٤. مأة (١٠٠) سؤال حول الدجّال، حيدر كامل، بيروت: دارالمحجّة البيضاء، چ اوّل.

٥. مسيح الدجّال حقيقة لا خيال، عبداللطيف عاشور، قاهره: مكتبة القرآن، [بى‌تا]، چ اوّل.

٦. مسيح الدجّال قراءة سياسية فى الاصول الديانات الكبرى، سعيد ايوب، قاهره: دارالفتح للأعلام العربى، ١٤٢٠، چ اوّل.

٧. مسيح الدجّال، منبع الكفر و الضّلال ... و ينبوع الفتن و الأوجال، عمادالدّين بن اسماعيل ابن كثير دمشقى، بيروت: مؤسّسة الكتب الثقافية، ١٤١٩ ق، چ اوّل.

٨. المسيح الدجّال و معركة هرمجدون، هشام محمّد ابوحاكمه، عمان: دارالاسراء، ٢٠٠١ م، چ اوّل.

ب- كتبى كه فصل يا صفحاتى از آنان به موضوع دجّال اختصاص يافته است:

١. آخرين امام (ع): ولادت، زندگى و ظهور قائم آل محمّد (ص)، حميد قلندرى بردسيرى، تهران: آفرينه، ١٣٧٩، چ اوّل، صص ١٢٩- ١٣٤.

٢. اديان و مهدويت يا آراء و عقايد درباره مهدى (ع)، محمّد بهشتى، تهران: مرآتى، ١٣٦١، چ اوّل، صص ١٧٦- ١٨٣.

٣. الإذاعة لما كان و ما يكون بين يدى السّاعة، ابى الطيب محمّد صديق خان بن‌