انديشه هاى فقهى- سياسى آيتاللّه العظمى گلپايگانى در عصر غيبت - امامى، محمدمهدى - الصفحة ٢٥ - ابو نصر فارابى(٢٥٥ - ٣٣٩ ه ق) نخستين انديشمند اسلامى است

و ظرايف آن را به تفصيل بداند تا بدين وسيله معانى الفاظ واضع شريعت و گزاره‌هاى وحى و شرع را به درستى فهم و درك نمايد ....[١] فقه در علم‌شناسى فارابى ناظر به فروعات قوانين و افعال مدنى است كه عموما مشروط به شرايط خاص و برحسب موقعيت‌هاى فردى، جمعى، زمانى و مكانى انسان‌ها است، دانشى است كه انسان را قادر به ارزيابى شرايط و استنباط افعال خاص، جزئى و مناسب آن شرايط ملحوظ و مشهود در فرد، جمع، طايفه، شهر و امت مى‌كند.

بنابراين چون غايت افعال فقه تحقق در مدينه‌هاى مشخص است، بر پايه تحولات و دگرگونيهاى اجتماعى و سياسى و با تبدّل ملل و دول همراه مى‌باشد، به هر روى فارابى براى مقايسه بيشتر و توضيح مطلب، بار ديگر به تعريف سياست مدن، يا علم مدنى خاص مى‌پردازد و مى‌نويسد:

«علم مدنى كه جزئى از فلسفه است به تفحص در كليات افعال و ملكات ارادى پرداخته و به تعريف ويژگيها و عوارض «كلى» آنها اكتفا مى‌كند، اين علم مشتمل بر دو جزء است، نخست، تعريف سعادت و تميز سعادت حقيقى و مظنون و احصاء افعال، اخلاق، عادات و ملكات ارادى كه در شأن و غير فاضل و دوم، تعريف و شناسايى‌

[١]- داود فيرحى، پيشين، ص ٧١.