انديشه هاى فقهى- سياسى آيتاللّه العظمى گلپايگانى در عصر غيبت - امامى، محمدمهدى - الصفحة ٣٥ - ٦ - خواجه نصير الدين طوسى

اولا متفاوت و گوناگون و به اصطلاح متنوع دانسته و ثانيا متطور و متحول مى‌داند. خواجه نصير اين نسبت، تنوع، تطور و تغيير را ناشى از خاصه تطبيقى فقه و مستحدثات فقهى (از جمله فقه سياسى و عمومى) به اصطلاح خويش در «جزويات»[١] اعم از جزئيات و فروع و نيز در تطبيق مصاديق و در عمل و اجرا مى‌داند و يا به تصريح او «تقدير احكام»[٢] نه در اصول، كليات، مبانى و مفاهيم اصلى و يا به تعبير وى در «تقدير اوضاع»[٣] و «تدبير ملك و ترتيب مدينه»[٤] است.

خواجه مراتب فقه را به دو صورت بيان مى‌كند[٥]: يكى وضع و تشريع شريعت، حدود، احكام و فقه و ديگرى اجرا و اقامه حدود يا عمل در چارچوب، براساس و در راستا و در جهت آنها را مطرح مى‌كند كه لازمه آنها، تفسير، تفصيل و تطبيق اصول و احكام است كه نوعا اجمالى هستند؛ خواجه بر همين اساس خلاصه تطبيق و تطور فقه و علم فقه مى‌گويد «و از اين باب از روى تفصيل خارج افتد از اقسام حكمت» به عبارت ديگر هرچند بررسى اجمال فلسفه و

[١]- ناصر كاتوزيان، پيشين، ص ٢٥٣.

[٢]- همان.

[٣]- همان، ص ٢٥٢.

[٤]- همان، ص ٢٥٣.

[٥]- همان، ص ٢٥٣.