محور چهارم، یعنی جعل و وضع پس از کتاب‌های اصلی و از حدود قرن چهارم به بعد نیز مانند محور دوم محل گفت و گو است. آن گاه که سخن از جعل حدیث توسط فرقه‌ها و جریان‌های اسلامی می‌شود، مانند احادیث عرفانی و صوفیانه ناظر به این مرحله است.

بنا بر این، محل نزاع از میان چهار محور یادشده، دوره دوم و چهارم است؛ یعنی انتقال احادیث مجعول و نادرست در دوره حضور به کتاب‌های حدیثی اصلی و مشهور و نیز جعل و وضع پس از تدوین کتاب‌های اصلی و مصادر نخستین.

دوم. پس از روشن شدن مسأله و تحریر آن، نوبت به این امر می‌رسد که مقایسه حدیث شیعه و اهل سنت، از حدود قرن چهارم به این سو، تفاوت‌هایی را نشان می‌دهد که یکی از آن تفاوت‌ها به میزان پرداختن عالمان دو مذهب به پدیده جعل و وضع برمی‌گردد.

اهل سنت موضوعات‌نگاری را از قرن پنجم آغاز کرده‌اند و کتاب‌های متعددی تا زمان حاضر در استخراج و شناساندن این احادیث تألیف شده است. عناوین این کتاب‌ها به بیش از یکصد می‌رسد؛ کتاب‌هایی مانند: اطراف احادیث کتاب المجروحین لابن حبان محمد طاهر مقدسی (٤٤٨-٥٠٧ق)، الاباطیل و المناکیر و المشاهیر جورقانی (٤٧٠-٥٤٣ق)، الموضوعات ابن جوزی (٥١٢-٥٩٧ق)، موضوعات الصغانی (٥٥٧-٦٥٠ق)، المنار المنیف ابن قیم (٦٩١-٧٥١ق)، اللئالی المصنوعة سیوطی (٨٤٥-٩١١ق)، المصنوع فی معرفة الحدیث الموضوع ملا علی قاری (م١٠١٤ق)، سلسلة الاحادیث الضعیفه و الموضوعة ناصر الدین آلبانی (١٣٣٢-١٤٢٠ق). و البته این روال هنوز ادامه دارد.

اما در میان عالمان شیعه موضوعات نگاری مشهود نیست؛ با این که در لابه لای کتاب‌های کلامی، تفسیری و فقهی شیعه عالمانی چون: محمد بن حسن ولید[١] (قرن ٤)، و شیخ صدوق[٢] (م٣٨١ق)، شیخ مفید[٣] (م٤١٣ق)، سید مرتضی[٤] (م٤٣٦ق)، شیخ طوسی[٥] (م٤٦٠ق)، علامه حلی[٦] (م٧٢٦ق)، شهید ثانی[٧] (م٩٦٦ق)، فیض کاشانی[٨] (١٠٠٦-

[١]. الفهرست، طوسی، ص٧١، ش٢٨٩ و ٢٩٠.

[٢]. من لا یحضره الفقیه، ج١، ص٢٨٩ - ٢٩٠، ح ٣٤؛ الاعتقادات فی دین الامامیة، ص٢٢ و ص١١٥ - ١١٦، رجال ابن‌داود، ص٧١، ١٠٠ و ٢٤٦.

[٣]. تصحیح الاعتقاد، ص١٤٧ و ص١٤٩ - ١٥٠.

[٤]. امالی المرتضی، ج٢، ص٢٤٩ - ٢٥١.

[٥]. تهذیب الاحکام، ج٤، ص١٦٧، ح ٤٩ و ص١٦٩ - ١٧١، ح ١٦٩.

[٦]. خلاصة الاقوال، ص٤٠٤ - ٤٠٥، ش١٦٣٤.

[٧]. مسالک الافهام، ج٧، ص٣٩.

[٨]. الوافی، ج٢٢، ص٧٣٤.