از سوی دیگر، امامان شیعه شاگردان و اصحاب خود را با راویان دروغ‌گو آشنا ساخته و به آنها دستور می‌دادند روایت این گروه از افراد را به کتاب و سنت عرضه دارند و آنچه را مخالف بود رها سازند ...[١]

آیا عقل سالم و سرشت پاک می‌پذیرد که این عالمان و راویان ثقه با این همه تأکید از سوی پیشوایان خود به نقل راویت‌های غیرموثوق بپردازند؟ بلکه آنان آنچه را که مانند روز روشن بود نقل کرده و در آثار خود ثبت می‌کردند. امامان، شیعیان را از رخدادهای زمان حال و زمان‌های آینده آگاه می‌ساختند و علاوه شاگردان خاص و ویژه و صاحبان سر داشتند که نکات لازم را به آنها گوشزد می‌فرمودند. علاوه آن که احادیث دروغ در محدوده احادیث کفرآمیز و عجیب و غریب بود ...[٢]

... از سوی دیگر، حکمت ربانی و شفقت و مهربانی و لطف ائمه به شیعیان، مانع از آن می‌شود که پیروان ائمه به راه کج روند و نتوانند درست و
غلط را تشخیص دهند. و نیز از دس و جعل بدخواهان مطلع و آگاه
نشوند. هرگز! هرگز! بلکه ائمه راه روشن را به شیعیان نشان داده و آنان
را به کتابت واداشتند و از بدعت‌ها پرهیز داده و بدعت‌گذاران را به
آنان شناساندند.[٣]

٢. قلّت نزاع‌های درون مذهبی در شيعه

بررسی نگارش‌های الموضوعات در اهل سنت نشان می‌دهد که یکی از عوامل کثرت نگارش الموضوعات، نزاع‌های مذهبی در میان آنان است؛ یعنی درگیری و نزاع‌های مذاهب فقهی و کلامی سبب شده که در نقد و تضعیف آثار یکدیگر بکوشند. این امر را در مقاله‌ای که در همین مجله در تحلیل الموضوعات اهل سنت به چاپ رسید، نشان داده‌ام.[٤] آثار نگارش شده در زمینه الموضوعات از سوی شافعی‌ها بیست اثر، حنفی‌ها دوازده اثر و سلفی‌ها و حنبلی‌ها نوزده اثر بوده است.

از آن رو که چنین نزاع‌هایی در شیعه بسیار اندک بوده و اساسی و ریشه‌دار نبوده است، بروز و ظهوری در زمینه موضوعات نگاری نداشته است.

[١]. الحدائق الناضرة، ج١، ص٩ _ ٨.

[٢]. همان، ص١١ _ ١٠.

[٣]. الحدائق الناضرة، ج١، ص١٢ _ ١١.

[٤]. علوم حدیث، ش٤٩ _ ٥٠، ص٣٩٥ _ ٣٩٦.