١٠٩١ق)، میرزای قمی[١] (١١٥٠-١٢٣١ق)، کاشف الغطاء[٢] (١٢٩٤-١٣٧٠ق)، علامه طباطبایی[٣] (١٢٧٩-١٣٦٠ش)، امام خمینی[٤] (١٢٧٩-١٣٦٨ش) و آیة الله خویی[٥] (١٢٧٨-١٣٧١ش) بارها و بارها بر وجود چنین احادیثی تصریح کرده‌اند.

به سخن دیگر، با وجود تصریح به وجود احادیث مجعول و ساختگی و ضعیف و نادرست، تألیفاتی در میان عالمان شیعه تا دوره معاصر به چشم نمی‌خورد.

بلی دو کتاب در سال ١٣٩٠ق، یعنی ٤٥ سال قبل در ایران و لبنان به چاپ می‌رسد: کتاب الاخبار الدخیلة از علامه شوشتری در تهران و کتاب الموضوعات فی الاخبار و الآثار از هاشم معروف الحسنی در بیروت.

پرسش اصلی که این مقاله می‌خواهد بدان پاسخ دهد، همین است که این کمی و تأخیر در نگارش الموضوعات چه دلیلی دارد؟

سوم. کتاب‌هایی از سوی عالمان شیعه تألیف شده که مستقیماً به جدا کردن احادیث موضوع و ضعیف نمی‌پردازد، ولی به دلالت التزامی، به جدایی آن گونه از روایت‌ها دلالت می‌کند.

سابقه تألیف این دسته از کتاب‌ها به قرن یازدهم برمی گردد؛ از قبیل: منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، حسن بن زین الدین عاملی (م١٠١١ق) و نیز کتاب: صحیح الکافی و صحیح من لایحضره الفقیه از آقای محمد باقر بهبودی و نیز کتاب‌های مشرعة بحار الانوار و الجواهر المنتخبه فی الاحادیث المعتبرة از آیة الله آصف محسنی.

نویسندگان این کتاب‌ها دغدغه شناسایی و تفکیک احادیث درست از نادرست را داشته و لکن به جنبه ایجابی مسأله پرداخته‌اند.

در این مقاله به این دسته از کتاب‌ها نپرداخته‌ایم.

چهارم. در پانزده سال اخیر، با شکل‌گیری مراکز آموزشی حدیث و نیز نشر مجله‌های ویژه حدیث، مقاله‌ها و پایان‌نامه‌هایی در حوزه جعل و وضع نگارش یافته است که در این مقاله از معرفی آنها خودداری شده، به فرصت دیگری واگذار می‌گردد.

[١]. جامع الشتات، ص٨١٨ - ٨١٩ و ٨٢٣.

[٢]. الارض و التربة الحسنیه، ص٢٧.

[٣]. بحار الانوار، ج٣، ص٢٤٩ و ج٦، ص٢٨٩.

[٤]. انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، ج١، ص٢٤٤ – ٢٤٥؛ کتاب البیع، ج٥، ص٣٥٢ - ٣٥٣.

[٥]. معجم رجال الحدیث، ج١، ص٣٦ و ص٩٣.