صحابه پیامبر،به خصوص امیرالمؤمنین(سلام الله علیه)، به لحاظ اینکه ناقل و حامل روایات شریف نبوی بودند و انتقال دهنده شریعت نجات بخش اسلام و همچنین سنت نورانی نبی مکرم(صلی الله علیه و آله) بودند، در میان پیروان اهل بیت و اهل سنت از جایگاه ویژه های برخوردار بوده و هستند.

در این میان، یکی از مسائلی که در مورد صحابه نبی مکرم اسلام مطرح است، این است که چه مقدار از صحابه حضرت رسول(صلی الله علیه و آله)، ناقل روایات شریف نبوی بودند!؟ به تعبیر دیگر، از میان انبوه صحابه پیامبر اسلام، چه تعدادی از ایشان، دارای روایت بوده و روایاتشان اکنون در منابع اهل سنت ذکر شده است!؟

این مقاله در صدد آن است تا آماری از تعداد صحابی دارای روایت در منابع اهل سنت را بررسی نموده و مطالبی را پیرامون آن بیان دارد.

تعریف «علم رجال»:

برای «علم رجال»، تعاریف مختلفی ذکر شده است. واضح ترین تعریف در مورد علم رجال این است که گفته اند:

«علم الرجال علم یبحث فیه عن أحوال الرواة من حیث اتصافهم بشرائط قبول أخبارهم و عدمه»

علم رجال علمى است كه درباره ويژگى‏ هاى راويان حديث و صفات و شرايطى كه موجب پذيرش يا عدم پذيرش احاديث آنها مى‏ شود بحث مى‏ كند.

کلیات فی علم الرجال،الشيخ جعفر السبحاني، ص١١

به عبارت ديگر علم رجال علمى است كه حالات و اوصاف راويان حديث را از آن جهت كه در جواز و عدم جواز پذيرش خبر آنان مؤثر است مورد بررسى قرار مى‏ دهد.

سه کتاب مهم رجالی اهل سنت:

در ابتداء، بايد توجه داشت که اهل سنت سه کتاب مهم در مبحث «رجال» دارند، که شهرت فراوانی دارند:

١- «الإستیعاب فی معرفة الأصحاب» تألیف آقای «ابن عبدالبر» متوفی ٤٦٨ قمری.

٢- «اسد الغابه فی معرفة الصحابه» تألیف آقای «ابن اثیر جزری» متوفی ٦٢٠ قمری.

٣-«الإصابة فی تمییز الصحابه» تألیف آقای «ابن حجر عسقلانی» متوفی ٨٥٢ قمری.

این سه نفر هستند که اسامی صحابه را آورده اند. و این سه کتاب، کتب رجالی مشهور اهل سنت است.

طرح و تبیین بحث، با بیان سه مقدمه!

برای آنکه آمار تعداد صحابی دارای روایت در منابع اهل سنت به درستی مشخص شود، لازم است که این مسئله را در ضمن سه مقدمه بیان کنیم:

مقدمه اول: تعداد صحابی پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)!

آقای «سیوطی» در مورد تعداد صحابی نبی مکرم، از «ابوزرعه» نقل می کند:

«قُبض رَسُول الله (صلى الله عليه وسلم) عن مئة ألف و أربعة عشر ألفًا من الصَّحابة مِمَّن روى عنه و سمع منه»

رسول خدا رحلت فرمود در حالي كه صد و چهارده هزار نفر از صحابه از آن حضرت روايت شنيده و نقل كرده‌اند

تدريب الراوي، ج ٢، ص ٢٢٠؛دار النشر: مكتبة الرياض الحديثة - الرياض، تحقيق: عبد الوهاب عبد اللطيف

«ابن کثیر دمشقی» معتقد است که تعداد صحابه، به ١٢٠هزار نفر هم می رسید:

فَنُقِلَ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ أَنَّهُ قَالَ: يَبْلُغُونَ مِائَةَ أَلْفٍ وَ عِشْرِينَ أَلْفًا »

از ابوزرعه نقل شده است که گفته: تعداد صحابه به صد و بیست هزار نفر می رسید.

البداية و النهاية ج ٨ ص ٣٦٠؛تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي الناشر: دار هجر للطباعة والنشر والتوزيع والإعلان، الطبعة: الأولى، ١٤١٨ هـ - ١٩٩٧م

بنابراین، آمار صحابه، بین ١١٤هزار تا ١٢٠هزار نفر بوده است.

مقدمه دوّم: تعداد صحابی ذکر شده در کتب رجالی!

از ١٢٠هزار نفر صحابی که در زمان پیغمبر بودند، حداکثر اسم ١٠هزار نفر، در کتاب های رجالی اهل سنت ذکر شده است. یعنی ١١٠ هزار صحابی پیغمبر، نه اسمی از آنها در کتب رجالی آمده، و نه وصفی از آنها ذکر شده است.

آقای «ابن حجر» که از شخصیت های برجسته رجالی اهل سنت است، و قبل از اینکه فقیه باشد، یک شخصیت رجالی است؛ می گوید:

«قد وقع لي بالتّتبّع كثير من الأسماء فجمعت كتاباً كبيراً في ذلك ميزت فيه الصحابة من غيرهم

من برای جمع آوری اسامی صحابه، تلاش زیادی کردم. و کتاب بزرگی در این زمینه تألیف کردم. و صحابه را از غیر صحابه جدا کردم.

الإصابة فی تمییز الصحابه، ج١، ص٢؛ دار النشر: دار الجيل - بيروت - ١٤١٢ - ١٩٩٢، الطبعة: الأولى، تحقيق: علي محمد البجاوي

«ابن حجر» در زمینه ضبط اسامی صحابه، حتی تعدادی از اشخاصی که در گهواره بودند و در آن حال، پیغمبر از دنیا رفته؛ آنها را هم جزء صحابه آورده است. حتی تعدادی از افراد، که در رحم مادر بودند، آنها را هم جزء صحابه آورده است.

شما کتاب «الإصابه» را نگاه کنید، یعنی «ما من رطب و لایابس»، الّا اینکه آقای «ابن حجر» آنها را جزء صحابه آورده است. ایشان بعد از این همه تلاش، برای جمع آوری اسامی صحابه، به این نکته اعتراف کرده و می گوید:

«و مع ذلك فلم يحصل لنا من ذلك جميعا الوقوف على العشر من أسامي الصحابة»

من با همه تلاشی که کردم، از این همه صحابه که در زمان پیغمبر بودند، فقط به یک دهم اسامی آنها دست پیدا کردم.

این دیگر اعتراف خود آقای «ابن حجر» است. یعنی طبق گفته «ابن حجر» ٩٠ درصد اسامی «صحابه» در کتابها نیامده است!

مقدمه سوّم: تعداد صحابی دارای روایت!

«ابن کثیر» می گوید:

وَالَّذِي رَوَى عَنْهُمُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، مَعَ كَثْرَةِ رِوَايَتِهِ وَ اطِّلَاعِهِ وَ اتِّسَاعِ رِحْلَتِهِ وَ إِمَامَتِهِ، مِنَ الصَّحَابَةِ تِسْعُمِائَةٍ وَ سَبْعَةٌ وَ ثَمَانُونَ نَفْسًا»

تعداد صحابه ای که احمد حنبل از آنها روایت نقل کرده است؛ علی رغم اینکه احمد روایات زیادی را نقل کرده و در این زمینه اطلاع زیاد و تلاش فراوانی داشته، و امام حدیث بوده است؛ فقط از ٩٨٧ صحابی، روایت نقل کرده است.

البدایه والنهایه ج٨ ص ٣٦٠؛ تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي الناشر: دار هجر للطباعة والنشر والتوزيع والإعلان، الطبعة: الأولى، ١٤١٨ هـ - ١٩٩٧م

یعنی از ١٢٠ هزار نفر صحابی پیامبر، فقط اسامی١٠هزار نفر از آنها، در کتب رجالی آمده است. در حقیقت ٩٠% صحابه، اسمشان در کتابهای رجالی نیامده است، و از این ده هزار نفر صحابه، که اسمشان بیان شده، فقط از ٩٨٧ نفرشان، حدیث داریم. یعنی در حقیقت ما فقط از ١% صحابه روایت داریم!!

نتیجه سه مقدمه فوق:

در مقدمه اول گفتیم که ما ١٢٠ هزار صحابی داریم. در مقدمه دوم گفتیم که از این صد و بیست هزار صحابی، کمتر از ١٠ هزار صحابی، اسمشان مشخص، و در کتابهاي رجالي آمده است. و در مقدمه سوم گفتیم که از این ده هزار صحابی شناخته شده، فقط از ٩٨٧ نفر از صحابه روایت داریم.

یعنی در حقیقت ما فقط از ١% صحابه پیامبراکرم، روایت داریم. لذا این آقایان که مسئله «صحابه» را چماقی کرده اند بر سر شیعه، باید به این مسئله توجه کنند که ٩٩% صحابه نه اسمی دارند و نه روایتی نقل کرده اند. و این وضعیت صحابه است!

«ابن حزم آندلسی» یک کتابی دارد به نام «اسماء الصحابه و ما لکل واحد منهم من العدد» ایشان در این کتاب، اسامی صحابه را آورده، و آمار روایت هر کدام را نیز آورده است. ایشان با تمام تلاشی که کرده، و تمام کسانی را که روایت داشته اند را آورده، مجموعاً شده ٩٩٩ نفر راوی؛ که در کتب روایی، روایت دارند.

تهمتی به نام «ارتداد صحابه»

بسیاری از علمای اهل سنت به مذهب «شیعه» هجمه می کنند و می گویند شما «صحابه» را تکفیر می کنید، و معتقد هستید که بعد از پیغمبر، تمام صحابه مرتد شدند مگر سه نفر یا چهار نفر!! و از این طریق می خواهید «شریعت» را از بین ببرید! زیرا شریعت از طریق صحابه به ما رسیده است. اگر صحابه زیر سؤال رفت، شریعت نیز، زیر سؤال می رود!

این تهمت به شیعه در حالی صورت می گیرد که ما روایت داریم از امام صادق(سلام الله علیه) که فرموده است دوازده هزار نفر صحابه، مورد تأیید شیعه هستند!

مرحوم شیخ صدوق از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده است که حضرت فرمودند:

كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ص اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً ثَمَانِيَةُ آلَافٍ مِنَ الْمَدِينَةِ وَ أَلْفَانِ مِنْ مَكَّةَ وَ أَلْفَانِ‏ مِنَ‏ الطُّلَقَاءِ وَ لَمْ يُرَ فِيهِمْ قَدَرِيٌّ وَ لَا مُرْجِئٌ وَ لَا حَرُورِيٌّ وَ لَا مُعْتَزِلِيٌّ وَ لَا صَاحِبُ رَأْيٍ كَانُوا يَبْكُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهَار»

دوازده هزار نفر صحابی پیامبر بودند. هشت هزار نفر از مدینه، دو هزار نفر از مکه، و دو هزار نفر از آزادشده ها. در میان این اصحاب، گرایشی به فرقه قدریه و مرجئه و حروریه و معتزله دیده نمی شود. و نیز ایشان تفسیر به رأی نمی کردند. بلکه مدام شب و روز به درگاه الهی گریه و تضرع داشتند.

الخصال، ج‏٢، ص٦٤٠، ح ١٥، تحقیق: علی اکبر غفاری، ناشر: جامعه مدرسین قم، ١٣٦٢ش

مرحوم میرزای نوری نیز، همین روایت را با سند صحیح از امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرده است.

خاتمة المستدرك، ج ١، ص ٢١٢

ما قطعاً از بسیاری از صحابه که در صدر اسلام در کنار پیامبر(صلی الله علیه و آله) جانفشانی کردند و به شهادت رسیدند، توقع و انتظار شفاعت داریم. این عقیده ما شیعیان است. لذا آیا این بی انصافی نیست که به شیعه تهمت بزنند و بگویند که شیعه معتقد است که «صحابه» مرتد شدند غیر از سه نفر یا چهار نفر!

طرح مسئله «ارتداد صحابه» در منابع معتبر اهل سنت!

البته این بحث «ارتداد» در منابع اهل سنت، با الفاظ بسیار تندی مطرح شده است. مثلاً از «عایشه» نقل شده است که گفته است:

«لمَّا قُبِض رسولُ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ارْتَدَّت الْعَرَبُ قَاطِبةً»

وقتی پیغمبر از دنیا رفت، تمام مردم عرب مرتد شدند!

النهایه فی غریب الحدیث ابن اثیر، ج ٤، باب القاف مع الطاء، ص ٧٩؛دار النشر: المكتبة العلمية - بيروت - ١٣٩٩هـ - ١٩٧٩م، تحقيق: طاهر أحمد الزاوى - محمود محمد الطناحي؛

البدایه و النهایه ابن کثیر، ج ٦ ص ٣٠٤؛دارالنشر: مكتبة المعارف – بيروت؛

المطالب العالیه، ابن حجر عسقلانی، ج١٥، ص ٧٢٧، ح ٣٨٨٠؛دار النشر: دار العاصمة/ دار الغيث - السعودية - ١٤١٩هـ ، الطبعة: الأولى، تحقيق: د. سعد بن ناصر بن عبد العزيز الشتري؛

تاریخ مدینه دمشق، ج ٣٠ ص ٣١٤؛دار النشر: دار الفكر - بيروت - ١٩٩٥، تحقيق: محب الدين أبي سعيد عمر بن غرامة العمري

و یا «حدیث حوض» که «صحیح بخاری» نقل می کند:

«عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: بَيْنَا أَنَا قَائِمٌ إِذَا زُمْرَةٌ، حَتَّى إِذَا عَرَفْتُهُمْ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَيْنِي وَ بَيْنِهِمْ، فَقَالَ: هَلُمَّ، فَقُلْتُ: أَيْنَ؟ قَالَ: إِلَى النَّارِ وَاللَّهِ، قُلْتُ: وَ مَا شَأْنُهُمْ؟ قَالَ: إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا بَعْدَكَ عَلَى أَدْبَارِهِمْ القَهْقَرَى. ثُمَّ إِذَا زُمْرَةٌ، حَتَّى إِذَا عَرَفْتُهُمْ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَيْنِي وَ بَيْنِهِمْ، فَقَالَ: هَلُمَّ، قُلْتُ أَيْنَ؟ قَالَ: إِلَى النَّارِ وَاللَّهِ، قُلْتُ: مَا شَأْنُهُمْ؟ قَالَ: إِنَّهُمُ ارْتَدُّوا بَعْدَكَ عَلَى أَدْبَارِهِمْ القَهْقَرَى، فَلاَ أُرَاهُ يَخْلُصُ مِنْهُمْ إِلَّا مِثْلُ هَمَلِ النَّعَمِ»

ابو هریره از پیغمبر نقل می کند که فرمود: در حالي كه من در آنجا ايستاده‌ام گروهي از اصحاب مرا مي‌آورند، تا من آنها را مي‌شناسم مردي از ميان من و آنها خارج مي‌شود و ندا مي‌دهد: بشتابيد! من فرياد مي‌زنم كجا؟ مي‌گويد: به خدا سوگند به سوي آتش دوزخ! مي‌گويم: مگر آنها چه كار كردند؟ مي‌گويد: آنها بعد از تو به گذشته پست و جاهلي خود عقب گرد نمودندسپس گروهي از صحابه را مي‌آورند، تا من آنها را مي‌شناسم مردي از ميان من و آنها خارج مي‌شود و ندا مي‌دهد: بشتابيد! من فرياد مي‌زنم كجا؟ مي‌گويد: به خدا سوگند به سوي آتش دوزخ! مي‌گويم: مگر آنها چه كار كردند؟مي‌گويد: آنها بعد از تو به گذشته پست و جاهلي خود عقب گرد نمودند. از اين‌رو نمي‌بينم آنها را مگر اين كه همه را وارد دوزخ مي‌سازند و كسي از آنها نجات نمي‌يابد مگر تعداد بسيار كمي از آنها.

صحيح بخاري، ج٥، ص ٢٤٠٧، كتاب الرقاق، باب في الحوض، ح ٦٢١٥؛دار النشر: دار ابن كثير اليمامة - بيروت - ١٤٠٧ - ١٩٨٧، الطبعة: الثالثة، تحقيق: د. مصطفى ديب البغا

تعداد روایت های نقل شده از هر کدام از صحابه!

همانگونه که گفتیم، از ١٢٠ هزار صحابه پیغمبر، فقط ١٠هزار نفر اسمشان در کتابها آمده است. و از این ده هزار نفر، کمتر از هزار نفر از صحابه روایت نقل کرده اند. نکته مهم و اساسی اینجاست که بدانیم این صحابه، هر کدام چند روایت دارند:

الف) کثیر الروایت ها:

در میان صحابه ای که روایت نقل کرده اند، برخی صحابه هستند که صاحب روایات فراوانی می باشند. لذا معروف هستند به «کثیرالروایت» که عبارتند از:

١-«ابوهریره»: ٥٣٧٤ روایت!

در کتابهای حدیثی اهل سنت، از «ابوهریره»، تعداد ٥٣٧٤ روایت نقل شده است. این در حالی است که مجموع روایات «صحاح ستّه» اهل سنت، یعنی «صحیح بخاری»، «صحیح مسلم»، «سنن نسائی»، «سنن ترمزی»، «سنن ابی داود»، و «سنن ابن ماجه» - که البته برخی ها به جای سنن ابن ماجه، «موطا مالک» را ذکر می کنند - مجموع روایات صحاح سته، بعد از حذف مکررات،٩٨٠٠ روایت می شود!

آقای «ابن اثیر» کتابی دارد به نام «جامع الأصول». ایشان آمده روایات «صحاح سته» را بررسی کرده، مکررات را حذف کرده، و باقی روایات را در یک کتاب آورده است. یعنی همان کاری که مرحوم «فیض کاشانی» در «وافی» کرده است. یعنی آمده روایات مکرر «کتب اربعه» را حذف کرده. و آن چه مانده را در کتاب وافی آورده است. مثلاً روایتی که در کتاب «کافی» چند بار بوده، در «تهذیب» هم بوده، در «من لایحضره الفقیه» هم آمده بوده، ایشان آمده این مکررات را حذف کرده و آن روایت را فقط یک بار آورده است.

آقای «ابن اثیر» مجموع روایاتی را که بعد از حذف مکررات صحاح سته، در کتاب «جامع الأصول» آورده، كمتر از ١٠.٠٠٠ روايت شده است.

از كل روايات كتب روائي اهل سنت، ٥٣٧٤ روایت، فقط از «ابوهریره» است! یعنی ٥٠% روایات اهل سنت، از کیسه «ابوهریره» است!

٢-«عبدالله بن عمر»: ٢٦٣٠ روایت!

از جناب «عبدالله بن عمر»، فرزند خلیفه دوم، «عمر بن خطاب»، حدود ٢٦٣٠ روایت، در جوامع روائی اهل سنت نقل شده است.

٣-«انس بن مالک»: ٢٢٨٦ روایت!

از جناب «انس بن مالک» که خادم پیغمبر اکرم بود، حدود ٢٢٨٦ روایت در کتابهای حدیثی و... اهل سنت نقل شده است.

٤- «عایشه»: ٢٢١٠ روایت!

از جناب «عایشه»، همسر نبی مکرم، بالغ بر ٢٢١٠ روایت نقل شده است.

ب) صحابه ای که بین ١٠٠٠ تا ٢٠٠٠ روایت دارند:

١- «عبدالله بن عباس»: ١٦٦٠ روایت

٢- «جابربن عبدالله» ١٥٤٠ روایت

٣- «ابوسعید خدری» ١١٧٠ روایت

ج) صحابه ای که زیر ١٠٠٠ روایت دارند:

١- «عبدالله بن مسعود»: ٨٤٨ روایت

٢- «عبدالله بن عمروعاص»: ٧٠٠ روایت

٣- «امیرالمؤمنین»(سلام الله علیه): ٥٣٧ روایت

خیلی عجیب است که کل روایات «امیرالمؤمنین» در صحاح ستّه اهل سنت، ١٠% روایات «ابوهریره» است. ابوهریره ٥٣٧٠ روایت دارد و امیرالمؤمنین ٥٣٧ روایت!

جالب است بدانید که «ابوهریره» سال ششم هجری مسلمان شده است. یعنی بعد از فتح خیبر و حدود ١٨ماه با پیغمبر بوده است. بعد از آن رفت «بحرین» و بعد از رحلت پیغمبر آمد «مدینه». مجموعاً هجده ماه با پیغمبر بود و روایاتش ٥٣٧٠ روایت شده است؛ ولی امیرالمؤمنین که از اول طفولیت تا آخرین لحظه با پیغمبر و ملازم با پیغمبر بوده است، در تمام سفرها و حضرها با پیغمبر بوده، به غیر از غزوه «تبوک»؛ کل روایات امیرالمؤمنین شده ٥٣٧ روایت! آیا این عجیب نیست!؟ آیا این تعصب نیست!؟

«محمود أبوریه» در کتاب « شیخ المضیرة ابوهریرة » در این زمینه به نکته جالبی اشاره می کند و می گوید:

«و لو کان علی رضی الله عنه قد حفظ کل یوم عن النبی حدیثاً واحداً، لبلغ ما کان یجب أن یرویه، اکثر من ١٢الف حدیث. هذا اذا روی حدیثاً واحداً فی کل یوم. فما بالک لو کان قد روی کل ما سمعه و لایستطیع أحد أن یماری فیه»

اگر علی در هر روز فقط یک روایت از پیغمبر حفظ بود، تعداد روایاتی که باید نقل می کرد بیش از ١٢٠٠٠ روایت بود. این تنها در صورتی است که علی در هر روز فقط یک روایت نقل کند. حال اگر می خواست تمام آنچه که از پیغمبر شنیده را نقل کند، چه می شد.

شیخ المضیرة ابوهریرة، ص ١٢٨؛ دارالمعارف مصر، الطبعة الثالثه

د) صحابه ای که دو روایت دارند:

در میان حدود هزار صحابه ناقل روایت، تعداد ٢١١ صحابه، فقط دو روایت نقل کرده اند!

ه) صحابه ای که یک روایت دارند:

جالب است که از هزار صحابه ای که روایت نقل کرده اند، تعداد ٤٤٥ صحابه، فقط یک روایت دارند. یعنی از این نزدیک ١٠٠٠صحابی که روایت دارند؛ حدود ٥٠٠ صحابه، تک روایتی هستند. یعنی در طول عمرشان، فقط یک روایت از پیغمبر نقل کرده اند!

والسلام علی من اتبع الهدی

واحد تدوین مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)