بنابراین معنای این جمله میشود: خدایا تنها تو را پرستش میکنیم و رام و مطیع تو هستیم، و مطیع هیچ کس و هیچ فرمانی که ناشی از فرمان تو نباشد نیستیم. پس جمله ایاک نَعْبُدُ یک جمله است به جای دو جمله: جمله اثباتی یعنی در مقابل خدا تسلیم هستیم، و جمله نفیی یعنی در مقابل غیر خدا هرگز تسلیم نمیشویم.

طبق این بیان، در این جمله همان ایمان و کفری که از شعار توحید استفاده میشود گنجانده شده است. مسلمان که میگوید: لا الهَ الَّا اللَّهُ در آنِ واحد یک ایمان و یک کفر را ابراز میدارد: ایمان به خداوند و کفر به غیر خدا. در آیة الکرسی میخوانیم:

لا اکراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی فَمَنْ یکفُرْ بِالطّاغوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَک بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی [١].

اینک که حقیقت آشکار شده هیچ گونه اجبار و اکراهی در کار نیست. آن کس که مؤمن به اللَّه باشد، در حالی که در همان آن، کافر به طاغوت (آنچه که مظهر طغیان است) باشد رستگار گشته و عروة الوثقی یعنی دستگیره محکم را چنگ زده است.

ایمان در اسلام بدون کفر، عملی نیست؛ بلکه همواره بایستی در کنار تسلیم به خداوند، انکار مظاهر طغیان قرار گیرد تا ایمان کامل گردد.

[١]. بقره/ ٢٥٦.