شناخت آنکه او رحیم است. بندهای که خدا را با این صفت میخواند ادعا میکند که به این مرحله از معرفت و شناخت رسیده که تشخیص میدهد نه تنها نظام خلق و صدور اشیاء مظهر ذات حق است، بلکه نظام بازگشت اشیاء به سوی حق نیز نظام خیر و رحمت است؛ یعنی موجودات از رحمت آمده و به رحمت باز میگردند.

این به معنی سبقت و تقدم رحمت بر غضب و نقمت است، و به تعبیر دیگر:

نقمت و عذاب نیز اگر درست شناخته شود رحمتی است در لباس نقمت.

به عبارت دیگر: خداوند متعال دارای صفات جمال و صفات جلال است.

صفات جمال از قبیل علم و قدرت و حیات و جود و رحمت، و صفات جلال از قبیل قدّوسیت، جباریت، منتقمیت و امثال اینها.

خداوند متعال در مرتبه ذات خود دارای دوگانگی نیست که مثلًا نیمی از ذاتش رحمت و خیر و جود و ربوبیت باشد و نیم دیگر قدوسیت و جباریت و انتقام.

همچنین خداوند از همان حیث و در همان مرتبهای که خیر و جود و رحمت است جبار و منتقم نیست، بلکه نوعی تقدم و تأخر میان اسماء و صفاتش حکمفرماست.

اهل حکمت و معرفت تحقیقات بسیار جالب و عمیقی در این زمینه کردهاند که از با ارزشترین محصولات اندیشه بشری است و تنها افرادی که از قریحهای سرشار توأم با تعمقی فراوان و پیگیریی خستگیناپذیر برخوردار بودهاند به عمق این حقایق رسیدهاند.

[١]. [برای توضیح و تفصیل بیشتر رجوع شود به کتاب عدل الهی تألیف استاد شهید آیتاللَّه مرتضی مطهری.]