این نکتهای است که دائماً عبد باید با خویش بازگو کند چنانکه در دعاهای وارده به آن سفارش شده است. و در دعایی بعد از تکبیر پنجم از تکبیرهای مستحبی قبل از نماز چنین آمده است: لَبَّیک وَ سَعْدَیک وَ الْخَیرُ فی یدَیک وَ الشَّرُّ لَیسَ الَیک ... بنده نمازگزار، خود را به جای اولیاء خدا گذاشته که پروردگار، او را خوانده و او میگوید: آمدم، آمدم، آمدم به رضایت، و به تعبیر رساتر به سر آمدم! خیر منحصراً در دست توست و شر به تو باز نمیگردد.

خدا را به صفت رحمن شناختن، به معنی شناختن جهان است به عنوان مظهر تامّ حکمت بالغه الهی و نظام اتَمّ پروردگار. و در هنگام ستایش اللَّه به این صفت، انسان باید چنان دیدی داشته باشد که نظام هستی نظام خیر است، نظام رحمت است، نظام نور است؛ شر، نقمت و ظلمت امور نسبی و غیرحقیقی میباشند. بدیهی است که هر اندیشه خامی نمیتواند مدعی گردد که من چنین دیدی از جهان دارم. و انسان با زور و تعبد هم نمیتواند چنان دیدی در خود ایجاد کند. اینکه قرآن از ما میخواهد که خدا را با این صفات ثنا گوییم، میخواهد او را و جهان را بدینگونه بشناسیم، و اینگونه شناختن فرع این است که از راه صحیح عقلانی و برهانی مطالب شامخ را درک کنیم. اینها به طور ضمنی دعوت به تفکر در مسائل الهیات و تأیید امکان چنین معرفتهایی است.

و اما صفت دوم که صفت رحیم است، در اینجا نیز باید بگوییم که شناخت «اللَّه» به این صفت مستلزم آن است که انسان به مقام و موقعیت خودش در میان موجودات عالم شناخت کامل داشته باشد.

امتیازی که انسان در میان موجودات دارد این است که فرزند بالغ این جهان است؛ فرزند نابالغ این خانواده که تحت قیمومت و سرپرستی اجباری پدر و مادر باشد نیست، بلکه از نظر عقل و خرد به آن درجه از